Изге Язма: Амос
Author: Институт перевода Библии
Date: 2019-04-18T11:02:08.462224+00:00

Изге Язма

Изге Язма

1. Амос
2. Сүзлек
3. Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
4. Исраилнен Унике Тармагы

5. Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

6. Географик Карталар

Кереш сүз

Хөрмәтле укучылар, сезнең игътибарга Изге Язманың хәзерге татар телендә беренче тапкыр нәшер ителгән тулы җыентыгын тәкъдим итәбез.

Изге Язма грек телендә «библиа» (китаплар) дип атала, чөнки ул 66 мөстәкыйль язмадан тора. Мәсихчеләр (христианнар) традициясендә Изге Язма төп ике зур өлешкә бүленә: Тәүрат, Зәбур, пәйгамбәрләрнең язмаларын, шигъри һәм гыйбрәтле сүзләр китапларын үз эченә алган беренче өлеш – Иске Гаһед (килешү), ә икенчесе Яңа Гаһед дип атала.

Иске Гаһедне тәшкил иткән 39 китап, күп кенә галимнәрнең фикеренчә, безнең эрага кадәр XV гасырда языла башлап, якынча бер мең ел дәвамында иҗат ителгән. Әлеге китаплар борынгы яһүд һәм өлешчә арамей телләрендә язылган. Иске Гаһед дини яктан гына түгел, ә бәлки мәдәни һәм тарихи яктан да гаять зур әһәмияткә ия булган, Аллаһы белән Исраил халкы арасындагы мөнәсәбәтләрне яктырта торган, яһүдиләр һәм мәсихчеләр өчен изге саналган борынгы китаплар тупланмасыннан гыйбарәт. Әлеге тупланманың беренче биш китабын – Тәүрат, икенче төрле «Муса пәйгамбәрнең биш китабы» дип тә йөртәләр, чөнки Үзе сайлап алган Исраил халкына Аллаһы Үзенең канун-кагыйдәләрен шушы пәйгамбәр аша иңдерә. Тәүратның беренче китабы («Яратылыш») Аллаһы Тәгаләнең боерыгы белән дөнья-галәмнең һәм андагы бар нәрсәнең, шул исәптән беренче кешеләрнең бар ителүе, барча халыкларның нәсел атасы Адәм белән нәсел анасы Һаваның, Аллаһы әмеренә буйсынмыйча, дөньяны гөнаһка кертүләре турындагы хикәяләрдән башлана. Тәүратның калган дүрт китабында исраилиләрнең дүрт йөз ел дәвамында Мисырда кичергән коллык газапларыннан котылулары, Аллаһы тарафыннан вәгъдә ителгән Кәнган җирләренә сәфәр кылулары һәм Муса пәйгамбәр аша Аллаһыдан бирелгән дин кагыйдәләре вә төп кануннар бәян ителә. Шуннан соңгы китапларда исраилиләрнең Кәнган җирен яулап алулары, аларның шундагы көнкүрешләре, Исраил патшалары алып барган сугышлар, аларның уңыш-казанышлары, җиңү-җиңелүләре турында сүз бара.

Иске Гаһед стиль-язылыш ноктасыннан төрле характердагы китапларны берләштерә. Исраил дәүләтенең юлбашчы-җитәкчеләре һәм пәйгамбәрләре, башка халыкларга бәйле вакыйгалар турында сөйләүче тарихи китаплар белән беррәттән тәнкыйди, үгет-нәсыйхәт яки киләчәккә фараз кылу рухында язылган пәйгамбәрлек китаплары да бар: аларда Исраил халкының Аллаһы юлыннан читкә тайпылуы тәнкыйтьләнә, Аллаһыга тугрылык саклау – бердәнбер дөрес юл икәнлеге раслана, алда көткән серле-шомлы вакыйгалар турында кинаяләп хәбәр ителә.

Иске Гаһедтә шулай ук Аллаһыны данлаучы мәдхияләр һәм җырлар, ялвару-догалар (Зәбур), тирән фәлсәфи уйланулар, тапкыр, хикмәтле сүзләр, үгет-нәсыйхәтләр дә («Әюб», «Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре», «Вәгазьче») урын алган.

Хәзерге ел исәбе белән, ягъни Гайсә Мәсих туган елдан санаганда, I гасырның икенче яртысында борынгы грек телендә (Рим империясе басып алган Исраилдә халыкара тел) иҗат ителгән Яңа Гаһед (Инҗил-шәриф) тупланмасы 27 китаптан тора. Анда кешелек дөньясы тарихында яңа дәверне башлап җибәргән Гайсә Мәсихнең тууы, Аның Мәсих буларак күрсәткән хезмәтләре, үлеме һәм үледән терелүе, күккә ашуы, Гайсә оештырган мәсихчеләр бердәмлегенең башлангыч чорында булып үткән вакыйгалар бәян ителә. Яңа Гаһед тупланмасының беренче дүрт китабы Гайсә Мәсихнең тормышына һәм Аның тәгълиматына багышланган. Әлеге китаплар Гайсәне үз күзләре белән күргән шәкерте Маттай, Гайсә шәкерте Петернең якын дусты Марк, Гайсә белән булган вакыйгаларның дөреслеген җентекләп тикшергән тарихчы Лүк, Гайсә белән бергә күп вакытлар уздырган һәм Аның якын дусты булган Яхъя тарафыннан иҗат ителгән. Лүк калдырган икенче язмада («Рәсүлләрнең эшләре») Гайсә Мәсих күккә ашканнан соңгы вакыйгалар – Аның шәкертләренә Изге Рухның иңүе, алар кылган могҗизалар, Гайсә турындагы куанычлы хәбәрнең мәҗүси халыклар арасында таралуы һәм Аңа иман китерүчеләрнең артканнан-артуы турында сүз бара. Яңа Гаһедтә шулай ук Паул һәм башка рәсүлләр язган хатлар да урын алган. Аларның эчтәлеген дини үгет-нәсыйхәтләр, чын мәсихчегә хас яшәү кагыйдәләре тәшкил итә. Бу үгет-нәсыйхәтләр вә кагыйдәләр бүгенге көндә дә үзенең тәрбияви әһәмиятен югалтмаган. Яңа Гаһеднең соңгы кисәгендә – «Ачылыш» китабында – Яхъя, образлы тел кулланып, Гайсәнең җиргә икенче тапкыр килүен, дөньяның хөкем ителүен һәм ахырда булачак вакыйгаларны тасвирлый.

Изге Язманың тулы җыентыгы бүгенге көндә биш йөзләп телгә, ә аның кайбер өлешләре якынча ике мең телгә тәрҗемә ителгән. Изге Язманы татар теленә тәрҗемә итү 1970 нче еллар уртасыда Изге Китапны тәрҗемә итү институты (ИПБ) тарафыннан башланды, һәм шушы эшнең нәтиҗәсе буларак 1986 нчы елда Инҗилнең беренче биш китабын тәшкил иткән «Яхшы хәбәр» дип исемләнгән китап басылып чыкты. 1990 нчы елларда әлеге эшкә тәрҗемәчеләрнең яңа төркеме җәлеп ителде. Татар телендәге әлеге китапны тәрҗемә итүдә һәм басмага әзерләүдә Изге Китапны тәрҗемә итү институтыннан тыш, «SIL» халыкара оешмасы, «Берләшкән Изге Китап җәмгыятьләре» (UBS), татар язучылары, Татарстан китап нәшрияты мөхәррирләре, галим филологлар, Татарстан фәннәр академиясе Тел, әдәбият һәм сәнгать институты (ИЯЛИ) хезмәткәрләре һәм Казан дәүләт университеты (КФУ) укытучылары катнашты.

Тәрҗемәчеләр, мөхәррирләр, шулай ук дин гыйлеме һәм борынгы яһүд, грек теле белгечләре текст белән эшләгәндә аның төп нөсхәгә мәгънәви яктан тәңгәл килүен һәм шул ук вакытта аңлаешлы булуын максат итеп куйдылар. Төп нөсхә дигәндә, халыкара танылган басмалар – яһүд телендәге Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм грек телендәге Novum Testamentum Graece (Nestle-Aland) күздә тотыла. Татар текстында башка борынгы чыганакларга нигезләнеп эшләнгән урыннар да бар. Андый очракта, мөһим саналган урыннарда, шул турыда искәрмәләр китерелә.

Әлеге басмада очраган кеше исемнәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәдә (Иске Гаһедтә – борынгы яһүд телендә, Яңа Гаһедтә – борынгы грек телендә) яңгыраганча – тартык авазлар үзгәрешсез калып, сузык авазлар татарчага якынайтып алынды. Текстта татар теленә гарәп чыганакларыннан кергән һәм халыкта киң таралу тапкан Ибраһим, Ягъкуб, Йосыф кебек татар исемнәре дә очрый. Аллаһыга һәм Гайсәгә бәйләнешле алмашлыклар зур хәрефтән язылды.

Китап ахырында сүзлек (андагы сүзләр текстта кечкенә «с» хәрефе белән тамгаланды), географик карталар, шулай ук Изге Язманың татар телендә моңарчы нәшер ителгән аерым өлешләре турындагы мәгълүмат белән танышырга мөмкин.

Татар телендәге әлеге басма ИЯЛИ һәм КФУ галимнәре тарафыннан рецензияләнеп, Россия фәннәр академиясе Тел белеме институтының уңай бәясен алды һәм рәсми рәвештә расланды. Татарстан митрополиясе дә китапка югары бәя бирде.

Изге Язма җыентыгы, бөек әдәби-тарихи мирас булып кына калмыйча, Аллаһы Тәгалә барлыкка китергән һәммә нәрсәнең – бөтен дөньяның, кешелекнең серләрен ачып бирә, Аллаһының табигатен, Аның күп нәрсәгә карата мөнәсәбәтен күрсәтә. Шуңа күрә һәр кешенең, әлеге китапны укып, Аллаһы Тәгаләнең асылына төшенү, үз тормышына карата Аллаһының ихтыярын белү мөмкинлеге бар.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты, әлеге басма белән эшләгән барлык кешеләргә үзенең олы рәхмәтен белдереп, Изге Язманың татар телендәге беренче тулы тәрҗемәсе укучыларда кызыксыну уятыр, һәм аларда илаһи тарих белән якынрак танышу теләге туар дигән өметтә кала.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты

Амос

Амос пәйгамбәр

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9

1

1^1Тыкуа терлекчеләренең берсе булган Амос сүзләре. Җир тетрәвенә ике ел кала, Яһүдәдә – Уззия, Исраилдә Йогаш углы Яробам патшалык иткән көннәрдә, Амоска Исраил хакында вәхи[*] иңде+.

2Амос болай дип сөйләде:

«Раббы Сионнан торып күкрәр,
гөрелтесен Иерусалимнән яңгыратыр –
шиңәр шулчак көтүлек җирләре,
корып кибәр Кәрмил тау башлары»+.

Раббының Исраил күршеләрен хөкемгә тартуы

3Раббы болай ди:

«Җинаять өстенә җинаять эшләгән,
Гилыгадны[*] тимер чабагачлар белән суктырган
Дәмәшкъне җәзасыз калдырмам:+
4Хазаилнең[*] сараен утка чорнармын,

Бен-Һададның[*] кальгаларын ялкын ялмап алыр+.

5Дәмәшкънең капка бикләрен ватармын,

Авен үзәнендә[*] яшәүчеләрне
һәм Бәйт-Эдендагы[*] хөкемдарлык таягының иясен юк итәрмен;
арамиләр Кыйрга[*] сөрелер», – ди Раббы+.

6Раббы болай ди:

«Җинаять өстенә җинаять эшләгән,
халкымны авылы-авылы белән

Эдомга [*] әсирлеккә сатып җибәргән Газаны җәзасыз калдырмам:+

7Газа диварларын утка чорнармын,
аның кальгаларын ялкын ялмап алыр.
8Ашдодта яшәүчеләрне
һәм Ашкылундагы хөкемдарлык таягының иясен юк итәрмен;
кулымны Экронга[*] каршы сузармын,
һәм пелештиләр соңгы кешесенә кадәр һәлак булыр!» –
ди Хуҗа-Раббы+.

9Раббы болай ди:

«Җинаять өстенә җинаять эшләгән,
кардәшлек килешүен онытып, халкымны авылы-авылы белән

Эдомга сатып җибәргән Сурны[*] җәзасыз калдырмам:+

10Сур диварларын утка чорнармын,
аның кальгаларын ялкын ялмап алыр».

11Раббы болай ди:

«Җинаять өстенә җинаять эшләгән,
рәхим-шәфкать белмичә,
кылычын күтәреп, кардәшен эзәрлекләгән,
ачуы һаман дөрләп,
ярсуы һаман янып торган Эдомны җәзасыз калдырмам:+

12Теманны[*] утка чорнармын,

Босра[*] кальгаларын ялкын ялмап алыр».

13Раббы болай ди:
«Җинаять өстенә җинаять эшләгән,
үз илләренең чикләрен киңәйткән чакта,
Гилыгадта йөкле хатыннарның карыннарын ярган
аммониләрне җәзасыз калдырмам:+
14Рабаһның[*] диварларына ут салырмын,
ялкын ялмап алыр аның кальгаларын –
ул көн сугыш гөрелтесе астында,
давыллы көндә купкан өермә эчендә узар+.
15Патшалары сөрген китәр,
аның түрә-идарәчеләре дә китәр», – ди Раббы+.

2

2^1Раббы болай ди:

«Җинаять өстенә җинаять эшләгән,

Эдом патшасының сөякләрен яндырып,
көл-тузанга әйләндергән Мәабны [*] җәзасыз калдырмам:+

2Мин аны утка чорнармын,
Кыръют[*] кальгаларын ялкын ялмап алыр –
чуалыш эчендә, сугыш гөрелтесе,
быргы тавышлары астында Мәаб һәлак булыр+.
3Аның хөкемдарын да,
түрә-идарәчеләрен дә юк итәрмен», – ди Раббы.

Раббының Яһүдәне хөкемгә тартуы

4Раббы болай ди:

«Җинаять өстенә җинаять эшләгән,
Раббы кануныннан ваз кичеп,
Аның кагыйдәләрен тотмаган,
ата-бабалары табынган ялган потларга ияреп,
туры юлдан язган Яһүдәне җәзасыз калдырмам:+
5Мин аны утка чорнармын,
Иерусалим кальгаларын ялкын ялмап алыр»+.

Раббының Исраилне хөкемгә тартуы

6Раббы болай ди:

«Җинаять өстенә җинаять эшләгән Исраилне җәзасыз калдырмам,
чөнки тәкъваны алар – бер көмеш,
фәкыйрьне бер пар башмак бәрабәренә саталар;+

7туфрак таптагандай, юксыл-мескеннең башыннан йөриләр,
мазлум-бичараны[*] юлыннан этеп чыгаралар;
Минем изге исемемне хурлап,
бер үк хатын янына ата да, угыл да йөри;+
8рәһенгә[*] алынган киемне җәеп,
мәзбәхләр янында ятып йоклыйлар;
үз Аллалары йортында гаепле кешедән түләткән шәрабны эчәләр.

9Мин бит сезнең хакка эрбет агачыдай биек,
имәндәй көчле-нык амориләрне юк иттем,
югарыда үскән җимешләрен,
түбәндәге тамырларын корыттым+.
10Амориләр җирен сезгә биләмәгә бирер өчен,
Мин бит сезне, Мисыр җиреннән алып чыгып,
кырык ел буена чүлдә әйдәп йөрттем;+
11угылларыгызны – пәйгамбәр,
егетләрегезне нәзир[*] иттем.

Шулай түгелме әллә, әй исраилиләр?! – ди Раббы. –+

12Сез исә нәзирләргә шәраб эчердегез,
ә пәйгамбәрләргә пәйгамбәрлек кылмаска боердыгыз.

13Әнә шуның өчен

Мин сезне көлтә төягән арба белән изгәндәй изәрмен.

14Җитезнең – качарлык хәле,
көчленең егәре булмас,
гайрәтле үзенең җанын саклап кала алмас;+
15укчы аягында басып тора алмас,
җитез аяклы йөгереп кача алмас,
ат менгән җайдак үзенең җанын саклап кала алмас;

16батыр егетләрнең иң йөрәкле дигәне дә
ул көнне коралын ташлап качар!» – ди Раббы.

3

Исраилгә каршы шаһитлык бирү

3^1Әй исраилиләр! Раббының сүзенә колак салыгыз. Мисыр җиреннән алып чыккан бар халыкка төбәп, Ул шуны әйтә:+

2«Җир йөзендәге барча халыклар арасыннан
Мин фәкать сезне сайлап алдым,
шуңа күрә кылган барлык гөнаһларыгыз өчен
сезне җавапка тартачакмын!»+

3Ике кеше, үзара килешмичә, бергә сәфәр чыгармы?!

4Корбанына тап булмаса,
урман ешлыгында арыслан үкерерме?!
Берни тота алмаган яшь арыслан
үзенең өнендә ырылдармы?!
5Алдавыч җим куелмаса,
җирдә яткан тозакка кош эләгерме?!
Тозакка берни эләкмәсә,
элмәк җебе тартылырмы?!
6Шәһәрдә быргы кычкыртсалар,
халыкны курку алмасмы?!
Шәһәргә бәла килсә,
Раббы кулы белән эшләнмиме бу+?
7Хактыр: Үзенең колларына – пәйгамбәрләргә –
сер-ниятен алдан белдермичә,
Хуҗа-Раббы һичбер эш кылмас+.
8Арыслан үкереп җибәрсә,
кем тетрәнмәс?!
Хуҗа-Раббы сөйли башласа,
пәйгамбәрлек итми кем булдырыр?!+

9Ашдод һәм Мисыр кальгаларында шуны белдерегез:

«Самарея тауларына җыелып,
Исраилдәге коточкыч тәртипсезлеккә,
андагы җәбер-золымга күз салыгыз!»+
10Раббы әйтә:

«Көчләп-талап, кальгаларына хәрәм мал туплаган бу халык
гаделлек белән эш итүне белми»+.

11Шул сәбәпле Хуҗа-Раббы болай ди:

«Дошман, бөтен илегезне камап алып,
ныгытмаларыгызны вәйран итәчәк,
кальгаларыгызны талап бетерәчәк»+.

12Раббы болай ди:

«Көтүче, арыслан авызыннан малын коткарырга тырышып та,
хайванның ике бәкәленнән яки колагыннан башка
һични тартып алалмагандай,
Самареядәге исраилиләр дә кәнәфи аягыннан
яки ятакның бер почмагыннан башка
һични эләктереп кача алмас».

13«Тыңлагыз һәм Ягъкуб[*] нәселенә каршы шаһитлык бирегез! –
дип белдерә Хуҗа-Раббы, Күкләр Хуҗасы Алла. –
14Кылган җинаятьләре өчен
Исраилне җавапка тарткан көнне Мин
Бәйт-Эл каласындагы мәзбәхләрне җимерермен –
киселеп, җиргә төшәр мәзбәх мөгезләре!+
15Туздырырмын кышкы һәм җәйге өйләрне,
вәйран[*] булыр фил сөяге белән бизәлгән йортлар,
харап булыр пулат-сарайлар!» – ди Раббы+.

4

Исраилнең Раббыга йөзе белән борылмавы

4^1Әй сез, байбикәләр,

Самарея тавындагы симез Башан[*] сыерлары,
юксыл-мескеннәрне рәнҗетүчеләр, фәкыйрь-фөкраны изүчеләр,
ирләренә: «Кая, эчәргә китер!» – диючеләр,
тыңлагыз бу сүзләрне!+

2Хуҗа-Раббы Үзенең изгелеге белән ант итеп әйтте:

«Шундый бер көн килер, сезне ыргаклар белән,
соңгы кешегезгә кадәр кармаклар белән эләктереп алып китәрләр+.

3Һәммәгезне дивардагы җимерекләр аша алып чыгарлар да

Һармонга олактырырлар».

Бу – Раббы сүзе+.

4«Бәйт-Элгә килеп, гөнаһларыгызны кыла бирегез,

Гилгәлгә[*] барып, җинаятьләрегезне ишәйтегез,
иртәнге якта – корбан,
өч көн үтүгә, гошерегезне[*] китерегез!+
5Рәхмәт бүләге итеп, әйдә,
әче камырдан икмәк китерегез,
ихтыяри бүләкләрегез хакында гел сөйләп йөрегез –
сезгә шулай ошый бит, әй исраилиләр!»

Бу – Хуҗа-Раббы сүзе+.

6«Барча калаларыгызны
теш арасына кыстырырдай ризыксыз калдырсам да,
барча сала-авылларыгызны икмәк кытлыгына дучар итсәм дә,
сез Миңа килеп сыенмадыгыз! – ди Раббы. –+

7Уракка төшәргә өч ай калганда, яңгыр бирмәдем сезгә;
бер шәһәрдә яудырсам, икенчесендә яудырмый идем;
бер урында басулар суга туенса,
икенче урында сусызлыктан корып кибәр иде+.

8Су эчәр өчен, кешеләр, каңгырып, бер шәһәрдән икенчесенә йөрер,
әмма анда да сусыннары басылмас иде.

Тик шунда да сез Миңа килеп сыенмадыгыз! – ди Раббы. –

9Иген кырларыгызга Мин көйдергеч җилләр
һәм тутык авыруы җибәреп зыян салдым;
бакчаларыгызны, йөзем куакларыгызны корыттым;
инҗир вә зәйтүн агачларыгызны саранчадан ашаттым.

Тик шунда да сез Миңа килеп сыенмадыгыз! – ди Раббы. –+

10Мисырдагы сыман, Мин сезгә үләт зәхмәте җибәрдем;
егетләрегезне кылычтан уздырдым,
атларыгызны дошманга ганимәт[*] малы иттем,
хәрби станнарыгызда мәетләрегезнең сасы исен иснәттем.

Тик шунда да сез Миңа килеп сыенмадыгыз! – ди Раббы. –+

11Сәдүм белән Гамураны һәлак иткән кебек,
күбегезне һәлакәткә дучар иттем;
ә исән калганнар ут эченнән тартып алган кисәү агачыдай иде.

Тик шунда да сез Миңа килеп сыенмадыгыз! – ди Раббы. –+

12Әнә шуның өчен Мин сине җәзага тартам, и Исраил!

Сиңа шуны эшләргә җыенганга,

Аллаңны каршыларга әзерлән, и Исраил!»

13Менә Ул – тауларны хасил иткән,
җилләрне бар кылган Зат!
Кешегә Ул Үзенең уй-ниятен белдерә,
таң яктысын караңгыга әйләндерә,
тау башларыннан гизеп йөри.
Аның исеме – Раббы, Күкләр Хуҗасы Алла!+

5

Исраилне тәүбәгә өндәү

5^1И Исраил халкы, сүзләремне тыңла! –

Синең хакта матәм егълавы бу.

2Гыйффәтле кыз Исраил егылды, аякка басасы юк аның.

Үз җирендә ташландык булып ята,
күтәреп торгызучы юк аны+.
3Хуҗа-Раббы болай ди:
«Исраил шәһәреннән яуга мең кеше чыкса,
йөзе генә сау калачак;
йөз кеше чыкса,
унысы гына исән калачак!»

4Исраил халкына Раббы:

«Миңа сыеныгыз – шул чагында яшәрсез! – ди. –+

5Бәйт-Элгә йөрмәгез,
Гилгәлгә дә юл тотмагыз,
Беер-Шебага[*] сәфәр кылмагыз,
чөнки Гилгәл бөтенләе белән сөрген китәчәк,
Бәйт-Элдән исә һичнәрсә[*] калмаячак»+.

6Раббыга сыеныгыз – шул чагында яшәрсез!

Юкса Йосыф[*] йортына Ул
ут кебек ябырылыр һәм аны ялмап алыр –

Бәйт-Элдә янгын сүндерердәй кеше табылмас+.

7Әй сез, гаделлекне әче әремгә әйләндерүчеләр,
хаклыкны җиргә салып таптаучылар – кайгы сезгә!

8Җидегән йолдыз белән Орионны бар иткән,
тоташ караңгылыкны – аяз таңга,
якты көнне төнгә әверелдерүче,
диңгез суларын чакыртып китереп,
бөтен җир йөзенә койган Затның исеме – Раббы!+

9Гайрәт ияләрен кинәттән тар-мар итәр Ул,
кальгаларны җир белән тигезләр!

10Шәһәр капкасы янында, мәхкәмәдә, фаш итүне яратмыйсыз сез,
хак сүз әйтүчедән чирканасыз+.

11Фәкыйрьне аяк астына салып таптыйсыз,
ирексезләп, аның ашлыгын аласыз.

Әнә шуның өчен сез, шома ташлардан йорт салсагыз да,
анда яшәмәссез,
гүзәл йөзем бакчалары үстерсәгез дә,
җимешеннән шәраб татымассыз!+
12Җинаятьләрегезнең күплеген,
гөнаһларыгызның авырлыгын беләмен:
сез тәкъваларны җәберлисез, ришвәт аласыз,
мәхкәмәдә фәкыйрь-юксылларны читкә тибәрәсез+.

13Шуңа күрә акыллы кеше дәшми мондый заманда,
чөнки вакыты ямандыр.

14Исән калыйм дисәгез, яманлыкка түгел,
яхшылыкка омтылыгыз;
шул чакта «Раббы, Күкләр Хуҗасы Алла, – безнең белән!»

дигән сүзләрегез чынга ашар.

15Яманлыкка нәфрәт белән карап, яхшылыкны яратыгыз,
мәхкәмәдә гадел хөкем урнаштырыгыз!

Шул чакта, бәлки, Раббы, Күкләр Хуҗасы Алла,

Йосыф токымыннан исән калганнарга
рәхим-шәфкатен насыйп итәр+.

16Шулай итеп, Раббы, Күкләр Хуҗасы Алла,
Хуҗа-Хакимебез, болай ди:
«Барлык мәйданнарда – егълашу,
барлык урамнарда аһ-зар ишетелеп торыр;
игенчене – матәм тотарга,
матәм җыры осталарын ахылдап егъларга чакырырлар+.

17Йөзем бакчалары егълашуга күмелер,
чөнки арагыздан Мин узармын!» – ди Раббы+.

Раббы көне – караңгылык көне

18Раббы көнен көткәннәргә – кайгы!

Нигә дип Раббы көнен көтәсез?!

Ул якты түгел, караңгы булачак+.

19Арысланнан качып котылган берәүнең каршысына
аю килеп чыккан,
яки, өенә чабып кереп диварга таянгач,
кулын елан чаккан кебек нәрсәдер бу!

20Раббы көне яктылык түгел, караңгылык булмасмы?!

Дөм караңгылыктыр ул,
һәм анда яктылыкның чаткысы да юк!

21«Нәфрәт белән карыйм бәйрәмнәрегезгә,
аларны Мин кире кагам;
тантаналы җыелышларыгызны хуш күрмим+.
22Миңа багышлап, тулаем яндыру корбаннары
һәм икмәк бүләге китерсәгез дә,
Мин аларны кабул итмәм;
татулык корбаны дип тәкъдим иткән симез хайваннарыгызны
игътибарга алмам!

23Ерак торсын Миннән сез җырлаган көйләр,
лирагызның тавышын Мин тыңламам!

24Моның урынына гадел хөкем – агым су,
хаклык кипмәс ташкын булып аксын!

25Әй Исраил халкы!
Чүлдә кырык ел йөргән чагыгызда сез
Миңа корбан вә бүләкләр китердегезме?!+
26Сез үзегезнең илаһ-патшагыз Саккутның
һәм илаһ-йолдыз Кайванның[*] сыннарын –
үз кулларыгыз белән үзегезгә ясаган потларны
күтәреп йөрерсез,

27һәм Мин сезне Дәмәшкъ аръягына сөрәчәкмен!» – ди Раббы.

Аның исеме – Күкләр Хуҗасы Алла+.

6

Ваемсыз һәм тәкәббер исраилиләргә – кайгы

6^1Сионда ваемсыз яшәүчеләр – кайгы сезгә!

Самарея тавында үзегезне имин санаучылар – кайгы сезгә!

Сез – беренчеләрдән саналган халыкның каймагы,
исраилиләр, ярдәм сорап, яныгызга килгән түрәләр+.

2Кәлне шәһәрен барып карагыз,
аннан бөек Хаматка юл тотыгыз,
пелештиләрнең Гәт шәһәренә төшегез –
алар сезнең патшалыклардан яхшыракмы,
җирләре сезнекеннән киңрәкме?!+
3Әй сез, бәла көне ерак дип санаучылар,
сез бит аны – җәбер-золым көнен якынайтасыз!

4Сез фил сөяге белән бизәлгән ятакларда ятасыз,
түшәкләрегездә назланасыз,
көтүдәге иң яхшы бәрән ите,
утлаудагы иң симез бозау ите белән тукланасыз.

5Үзегезне Давыт сыман оста уйнаучы күреп,
лира чиртеп, төрле көй чыгарып утырасыз.
6Сез касә-касә шәраб эчәсез,
хушбуйның иң гүзәлен ягынасыз,
әмма Йосыф токымы өстенә төшәсе бәлагә көенмисез.

7Менә шуларның барысы өчен
сез беренчеләрдән булып әсир китәрсез –
назлыларның хушланып утыруы шулай тәмам булыр.

8Хуҗа-Раббы Үз затыннан ант итә,

Күкләр Хуҗасы Раббы болай ди:

«Ягъкуб токымының тәкәбберлеген күреп җирәнәм,
кальгаларына нәфрәтләнеп карыйм;
аларның шәһәрен Мин бар мал-мөлкәте белән бергә
дошманнары кулына тапшырачакмын!»+

9Берәр йортта унлап кеше исән калса, алары да үләр! 10Кардәше, яндырмакчы булып, мәрхүмнең җәсәден[*] алырга килгәч, өйнең аулак почмагына кереп поскан берәүне күреп: «Яныңда тагын берәрсе бармы?» – дип сораса, тегенең: «Беркем дә юк!» – дигән җавабына каршы: «Дәшмә! Раббы исемен без телгә алырга тиеш түгелбез![*]» – дияр.

11Менә, Раббы боерыр да, зур йортлар җимерелеп төшәр,
кечеләре тәмам хәрабәгә әйләнер.

12Атлар кыяташ өстендә чабышырмы,
үгез җигеп, кыяташны сөрерләрме?!

Хәлбуки сез гадел хөкемне – зәһәр агуга,
хаклык җимешен әче әремгә әйләндерәсез.

13Сез Ло-Дебар шәһәренең җиңелүенә куанасыз,

«Карнаим шәһәрен[*] үз көчебез белән яулап алдык!» – дисез.

14Әмма Күкләр Хуҗасы Раббы:

«Әй исраилиләр! Сезгә каршы бер халыкны котыртачакмын, – ди, –
һәм сез Лебо-Хаматтан башлап
Араба үзәненә кадәр сузылган җирләрдә
җәбер-золым эчендә яшәрсез!»

7

Саранча көтүе, ут һәм кургаш асма

7^1Хуҗа-Раббы миңа вәхи иңдерде, һәм минем күз алдымда шундый күренеш пәйда булды: патшага дигән иген урылып бетеп, болыннарны кабат яшеллек каплый башлаган вакытта, Раббы саранча өерен китертте;+
2әлеге чирү җирдәге үләнне ашап бетергәч, мин әйттем:

– Йа Хуҗа-Раббы! Ялынып сорыйм Синнән: гафу кыл! Ягъкуб нәселе ничек исән калсын? Ул бит кечкенә халык! – дидем.

3Шуннан Раббы, йомшарып:

– Андый хәлгә юл куймам! – диде+.

4Хуҗа-Раббы миңа тагын шуны күрсәтте: менә, Хуҗа-Раббы, хөкем башкарыр өчен, ут чакырып китертте. Ялкын телләре җир астындагы бөек дәрьяларның суларын йотты, басуларны яндыра башлады. 5Мин әйттем:

– Йа Хуҗа-Раббы! Ялынып сорыйм Синнән: тукта, зинһар! Ягъкуб нәселе ничек исән калсын? Ул бит кечкенә халык! – дидем.

6Шуннан Хуҗа-Раббы, йомшарып:

– Андый хәлгә юл куймам! – диде.

7Ул миңа тагын шуны да күрсәтте: Хуҗа-Хаким кургаш асма ярдәмендә корылган дивар янында басып тора имеш, Аның кулында – кургаш асма. 8Раббы миннән:

– Нәрсә күрәсең, Амос? – дип сорады.

Мин:

– Кургаш асма! – дип җавап бирдем.

Шуннан Хуҗа-Хаким әйтте:

«Инде менә халкым Исраилне асма ярдәмендә тикшерәмен;
моннан ары Мин аны кызганмаячакмын!+

9Юк булыр Исхакның калкулыктагы гыйбадәт кылу урыннары,
вәйран ителер Исраилнең мөкатдәс ханәләре;
кылычымны күтәрермен Яробам патшаның гаилә-йортына!»+

Амос һәм рухани Амасия

10Бәйт-Эл рухание Амасия Исраил патшасы Яробамга мондый хәбәр күндерде: «Исраил халкы арасында Амос сиңа каршы коткы тарата, сөйләгән сүзләре – җир күтәрмәслек!+
11Ул:

„Яробам кылычтан үләр,
ә Исраил халкы үз иленнән тәгаен сөрелер!“ – дип әйтә»+.

12Шуннан соң Амасия Амоска:

– Әй гаиптән хәбәр[*] бирүче! Кит биредән, Яһүдәгә кайт, пәйгамбәрлек кылып, икмәгеңне шунда эшләп аша! – диде. –+
13Ә Бәйт-Элдә моннан ары пәйгамбәрлек итмә! Чөнки Бәйт-Эл – патшаның изге урыны, мәмләкәтебезнең төп йорты+.

14Амасиягә җавап биреп, Амос:

– Мин пәйгамбәр дә, пәйгамбәр шәкерте дә түгел идем, – диде. – Көтү көтеп, сикомор агачларын тәрбия кылып көн күргән бер кеше идем+. 15Әмма Раббы, мине көтүчелектән аерып алып: «Бар, Минем Исраил халкыма пәйгамбәрлек ит!» – диде. 16Инде хәзер Раббы сүзен тыңла. Син: «Исраилгә каршы пәйгамбәрлек итмә, Исхак нәселенә каршы сөйләмә!» – дисең+. 17Бу уңайдан Раббы менә нәрсә ди:

«Хатының шәһәрдә фахишә булып йөрер,
угыл-кызларың кылычтан узар;
илең, үлчәү бавы ярдәмендә бүленеп, чит-ятларга бирелер,
үзең исә үлемеңне хәрәм җирдә табарсың!

Ә Исраил халкы үз иленнән тәгаен сөрелер!»

8

Өлгергән җимешләр салынган кәрзин

8^1Хуҗа-Раббы миңа шуны күрсәтте: менә, өлгергән җимешләр салынган бер кәрзин тора имеш+.

2– Син нәрсә күрәсең, Амос? – дип сорады миннән Раббы.

Мин:

– Кәрзин тулы өлгергән җимеш күрәм, – дидем.

Шунда Раббы:

«Халкым Исраилнең дә соңгы көне[*] килеп җитте,
моннан ары Мин аны кызганмаячакмын! – диде. –+

3Ул көнне сарай җырларын үксеп егълаган тавышлар алыштырыр,
һәр җирдә, өем-өем булып, мәет ятар,
һәм тирән тынлык хөкем сөрер! – диде Хуҗа-Раббы».

4Әй сезләр, фәкыйрьләрне рәнҗетүчеләр,
илдәге мазлумнарны һәлак итүчеләр, колак салып тыңлагыз!

5Сез бит болай дип әйтәсез:

«Яңа ай бәйрәме үтеп китсә – ашлык сата башлар идек,
шимбә көн узса – амбарларны ачар идек,
герләрне җиңеләйтер, әйбер хакын арттырыр,
ялган үлчәүләр кулланыр идек+.

6Шулай итеп, бер көмеш тәңкәгә – юксыл-мескенне,
бер пар аяк киеме бәрабәренә фәкыйрьне сатып алыр идек.

Хәтта ашлыкның чүбен дә сатар идек», – дисез+.

7Ягъкуб токымының горурлыгы булган Раббы, ант эчеп:

«Кылган эшегезнең берсен дә мәңге онытмаячакмын! – ди. –

8Шушы хәлгә җир ничек тетрәнмәсен дә,
җирдә яшәгән һәркем хәсрәткә батмасын?!

Бөтен җир йөзе Мисыр елгасыдай кубарылып менәр,
бер күтәрелеп, бер түбән иңәр!»+

9«Ул көнне, – дип белдерә Хуҗа-Раббы, –
өйләдә кояшны батырырмын,
көпә-көндез җир йөзен караңгыга чумдырырмын!+
10Бәйрәмнәрегезне – олы хәсрәткә,
җырларыгызны аһ-зарга әверелдерермен,
тупас тукымага төренергә,
һәммәгезне чәчен кырырга мәҗбүр итәрмен.

Бердәнбер углын югалткан ата-ана сыман күз яшьләре түгәрсез;
һәм бу көн ахыргача кайгы көне булыр»+.

11«Әнә шундый көннәр килер ки, – дип белдерә Хуҗа-Раббы, –
җир йөзенә Мин кытлык җибәрермен:
икмәккә вә суга түгел,
Раббы сүзен ишетергә кытлык булыр ул!+
12Раббы сүзенә сусап,
кешеләр бер диңгез белән икенче диңгез арасында,
төньяк белән көнчыгыш арасында бәргәләнеп йөрерләр,
ләкин ишетә алмаслар аны!

13Ул көнне гүзәл кызлар һәм көчле егетләр
шул сусаудан тәмам хәлсезләнеп калырлар.

14„И Дан[*], синең илаһың яшәсен!“ һәм

„Беер-Шебаның зиярәтчеләр[*] юлы яшәсен!“ дип,

Самареянең пот-сыннары белән ант иткәннәр
егылып калырлар һәм бүтән инде тора алмаслар!»+

9

Раббы җәзасыннан котылу мөмкин түгел

9^1Мин Аллаһы йортындагы мәзбәх каршында басып торган Хуҗа-Хакимне күрдем. Ул әйтте:

«Аллаһы йортының терәк баганалары башына сугып бәр,
бусагасына кадәр тетрәрлек булсын!
Хәрабәләре бәндәләрнең башына ишелсен,
ә исән калганнарын Үзем кылычтан уздырырмын,
качып котылырга берсе-бер өлгермәс,
һичкем качып котыла алмас!+
2Үлеләр аймагына төшеп яшеренсәләр,
анда да кулым барып җитәр;
күкләргә менеп качсалар,
аннан да сөйрәп төшерермен+.
3Кәрмил тау башына менеп качсалар,
анда да эзләп табып эләктереп алырмын,
диңгез төбенә төшеп, күз алдымнан гаип булсалар[*],
анда да диңгез аждаһасына аларны чагарга боерырмын+.

4Дошманга әсирлеккә китеп барсалар,
аларның җанын кыярга анда да кылычка әмер бирермен.

Яхшылыкка түгел,
ә бәлки аларның бәхетсезлегенә күземнән югалтмам аларны!»

5Хаким, Күкләр Хуҗасы Раббы,
җиргә орынса – җир эри,
җирдә яшәүче һәркемне кайгы били,
бөтен җир йөзе Мисыр елгасыдай
әле кубарылып менә, әле түбән иңә+.
6Үз сараен Ул күкләрдә корды,
гөмбәзен җирнең өстендә урнаштырды,
диңгез суларын чакыртып китереп, бөтен җир йөзенә койды;

Аның исеме – Раббы!+

7«Әй Исраил халкы!

Минем өчен хәбәшиләрдән сезнең ни аермагыз бар?!

Исраилиләрне Мисыр җиреннән алып чыккан кебек,
пелештиләрне – Кәфтурдан,
арамиләрне Кыйрдан Мин алып чыкмадыммы?!» – ди Раббы+.

8Инде менә Хуҗа-Раббының күзләре бу гөнаһлы патшалыкка төбәлгән:

«Мин аны җир йөзеннән юк итәрмен,
тик шулай да ошбу Ягъкуб нәселен бөтенләй үк кырып бетермәм, –
ди Раббы. –
9Әмерем менә шулдыр:
иләк белән комны иләгән сыман,

Исраилне дә бүтән халыклар арасына таратырмын –
бер генә таш та җиргә төшеп җитмәс, иләктә калыр+.

10Халкым арасындагы барлык гөнаһлылар,

„Без бәла-казадан ерак, без аңа дучар булмабыз“ диючеләр
кылычтан узачак»+.

Исраилнең яңарышы

11«Ул көнне Давыт патшаның ишелгән йортын төзекләндерермен,
тишек-ярыкларын ямап, җимерек урыннарын төзәтеп,
аны әүвәлге хәленә кайтарырмын+.

12Шулай итеп, исраилиләр Эдомның исән калган халкы
һәм Минеке дип игълан ителгән барча халыклар белән
идарә итәр», –
ди бу эшләрне гамәлгә ашыручы Раббы.
13«Менә шундый көннәр җитәр, – ди Раббы, –
урак уручының эзенә басып, җир сөрүче килер,
йөзем куагы утыртучының эзенә басып, йөзем сыгучы килер;
яңа җимеш шәрабы, тау-ташлар арасыннан саркып,
барча калкулыклар өстеннән агып торыр+.

14Үземнең Исраил халкын әүвәлге хәленә кайтарырмын:

алар, вәйран булган шәһәрләрен янәдән корып, шунда яшәрләр,
йөзем куаклары утыртып, шәрабларын эчеп сыйланырлар,
җимеш бакчалары үстереп, җимешләрен ашарлар+.

15Мин Үз халкымны үз җирендә төпләндерермен,
һәм Мин биргән җирдән ул һичкайчан йолкып алынмас!» –
дип әйтә Раббы Аллаң.

* 1:1 Вәхи – Аллаһы тарафыннан пәйгамбәр күңеленә салынган хәбәр. Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Аллаһыдан күренеш иңде.

* 1:3 Гилыгад – Үрдүннән көнчыгышта урнашкан өлкә.

* 1:4 Хазаил – Дәмәшкъ патшасы.

* 1:4 Бен-Һадад – Дәмәшкъ патшасы, Хазаилнең углы дип фаразлана.

* 1:5 Авен үзәне – яһүдчә «явызлык үзәне» мәгънәсендә; Арам җирендә урнашкан үзән.

* 1:5 Бәйт-Эден – яһүдчә «ләззәт йорты» мәгънәсендә; Арам иленең Фырат елгасы буенда урнашкан бер төбәге булырга мөмкин.

* 1:5 Кыйр – арамиләрнең туган иле.

* 1:6 Эдом – Сәгыйрь тауларында, Үле диңгездән көньяктарак урнашкан ил. Эдомиләр – Эсауның (аның икенче исеме – Эдом) нәсел варислары. Эсау үзе – Исраил халкының нәселбашы булган Ягъкубның бертуган кардәше.

* 1:6-8 Газа, Ашдод, Ашкылун, Экрон – пелештиләрнең иң зур биш шәһәренең дүртесе (бишенчесе – Гәт).

* 1:9 Сур – Фойникә (русчасы: Финикия) иленең башкаласы; русчасы: Тир.

* 1:12 Теман – Эдом илендәге төбәк.

* 1:12 Босра – Эдом иленең төньягында урнашкан шәһәр.

* 1:14 Рабаһ – аммониләрнең башкаласы.

* 2:1 Мәаб – Үле диңгездән көнчыгышта урнашкан ил.

* 2:2 Кыръют – Мәаб илендәге төп шәһәрләрнең берсе.

* 2:7 Мазлум – рәнҗетелгән, түбәнсетелгән зат.

* 2:8 Рәһен – закладка калдырылган әйбер.

* 2:11 Нәзир – яһүдиләрдә үзен Аллаһыга багышлаган адәм (карагыз: «Саннар», 6).

* 3:13 Ягъкуб – Исраил халкының ерак бабасы Ягъкубка Аллаһы «Исраил» дип исем кушкан (карагыз: «Яратылыш», 32:28).

* 3:15 Вәйран – ватык, җимерек, хәрабә хәленә килгән.

* 4:1 Башан – Үрдүннән көнчыгышта урнашкан әлеге таулы, уңдырышлы туфраклы төбәк үзенең сыерлары белән дан тоткан.

* 4:4 Бәйт-Эл, Гилгәл – Яһүдә патшалыгыннан аермалы буларак, Исраил патшалыгының гыйбадәт кылу урыны шушы шәһәрләрдә урнашкан булган.

* 4:4 Гошер – керемнең уннан бер өлеше, Аллаһыга багышлана торган җыем.

* 4:10 Ганимәт – сугышта кулга төшкән байлык; русчасы: трофей.

* 5:5 Беер-Шеба – ул заманда әлеге шәһәр гыйбадәт кылу үзәкләренең берсе булган.

* 5:5 Һичнәрсә – яһүд телендә: «авен»; аның икенче мәгънәсе: явызлык. Кайбер пәйгамбәрләр Бәйт-Элне (Аллаһы йорты) Бәйт-Авен (Явызлык йорты) дип атый (мәсәлән, «Һошея», 4:15 не карагыз).

* 5:6 Йосыф – биредә бөтен Исраил күздә тотыла. Йосыф угыллары булган Эфраим һәм Менашше ыруглары Исраилдә, ягъни Төньяк патшалыкта, иң дәрәҗәле ыруглардан саналган. 5:15 тә һәм 6:6 да шушы ук мәгънәдә.

* 5:26 Саккут, Кайван – мәҗүси халыклар табынган һәм күк җисеме Сатурнны гәүдәләндергән илаһлар. Биредә сүз уйнату: «саккут» сүзе яһүд телендәге «шиккутс» (җирәнгеч) сүзе белән аваздаш.

* 6:10 Җәсәд – гәүдә.

* 6:10 Раббы исемен без телгә алырга тиеш түгелбез! – Биредә, күрәсең, исраилиләрне җәзага тарткан Аллаһының исемен телгә алудан курку турында сүз бара.

* 6:13 Ло-Дебар һәм Карнаим шәһәрләре Үрдүннән көнчыгышта урнашкан булып, «Ло-Дебар» – «һичбернәрсә түгел», «Карнаим» исә «ике мөгезле» (мөгез – көч-куәт билгесе) дигәнне аңлата.

* 7:12 Гаиптән хәбәр – Аллаһыдан иңгән хәбәр, вәхи.

* 8:2 Соңгы көн – биредә сүз уйнату: өлгергән җимеш – яһүдчә «кайитс», соңгы көн – «кетс».

* 8:14 Дан – карагыз: «III Патшалар», 12:28-30.

* 8:14 Зиярәтче – изге җирләргә сәфәр кылучы.

* 9:3 Гаип булу – югалу, юк булу.

+ 1:1 II Патшалар 14:2, II Елъязма 11:6, Нәхәмия 3:5, IV Патшалар 14:23, IV Патшалар 15:1, II Елъязма 26:1, Ишагыйя 1:1, Һошея 1:1, Зәкәрия 14:5

+ 1:2 Иремия 25:30, Йоил 3:16, Ешуа 19:26, III Патшалар 18:19

+ 1:3 Ишагыйя 17:1, Иремия 49:23, IV Патшалар 10:32-33, Ишагыйя 21:10

+ 1:4 IV Патшалар 8:12, IV Патшалар 13:22, Иремия 49:27

+ 1:5 Иремия 51:30, Һошея 4:15, Яхәзкыл 27:23, IV Патшалар 16:9, Ишагыйя 22:6, Амос 9:7

+ 1:6 Иремия 47:1, Иремия 47:5, II Елъязма 28:18, Йоил 3:6

+ 1:8 I Патшалар 5:1, Амос 3:9, Сефания 2:4, Зәкәрия 9:5

+ 1:9 Ишагыйя 23:1, Иремия 47:4, Яхәзкыл 26:2, Йоил 3:4, Зәкәрия 9:4, III Патшалар 5:1

+ 1:11 Ишагыйя 34:5, Ишагыйя 63:1, Иремия 49:7-22, Яхәзкыл 25:12-14, Убадия 1:1-16, Малахи 1:3-4, II Елъязма 28:17, Яхәзкыл 35:5

+ 1:13 Иремия 49:1, Яхәзкыл 21:28, Яхәзкыл 25:2, Сефания 2:8, IV Патшалар 8:12, Һошея 14:1

+ 1:14 Канун 3:11, II Патшалар 12:26

+ 1:15 Иремия 49:3

+ 2:1 Ишагыйя 15:1, Ишагыйя 25:10, Иремия 48:1, Яхәзкыл 25:8, Сефания 2:8

+ 2:2 Иремия 48:24
+ 2:4 Левиләр 26:14-15, Иремия 16:19-20
+ 2:5 Иремия 17:27, Һошея 8:14

+ 2:6 Левиләр 25:39, IV Патшалар 4:1, Амос 8:6

+ 2:7 Әюб 24:4, Ишагыйя 10:2, Левиләр 18:8, Канун 22:30

+ 2:9 Саннар 13:33-34, Ешуа 24:8

+ 2:10 Чыгыш 12:51, Канун 8:2

+ 2:11 Саннар 6:2, Ишагыйя 30:10, Иремия 11:21, Амос 7:13, Михә 2:6

+ 2:14 Зәбур 32:16-17
+ 3:1 Чыгыш 12:51
+ 3:2 Канун 7:6, Канун 10:15

+ 3:6 Яхәзкыл 33:4, Һошея 5:8, Йоил 2:1, Кайгы җыры 3:38, Михә 1:12

+ 3:7 Яратылыш 18:17
+ 3:8 Ишагыйя 31:4, Саннар 22:38
+ 3:9 III Патшалар 21:1
+ 3:10 Ишагыйя 3:14, Михә 6:10-12

+ 3:11 Канун 28:52, IV Патшалар 17:5-6, IV Патшалар 18:9-12

+ 3:14 Чыгыш 27:2, III Патшалар 13:1-3, IV Патшалар 23:15

+ 3:15 Иремия 36:22, III Патшалар 22:39

+ 4:1 Зәбур 21:12, Яхәзкыл 39:18

+ 4:2 Зәбур 88:36, IV Патшалар 19:28, Яхәзкыл 29:4, Яхәзкыл 38:4, Хабаккук 1:15

+ 4:3 Яхәзкыл 12:5, Яхәзкыл 12:12

+ 4:4 Амос 5:5, Саннар 28:3-4

+ 4:5 Левиләр 7:13, Левиләр 22:18, Маттай 23:13

+ 4:6 Иремия 5:3, Хәггәй 2:17

+ 4:7 Иремия 3:3

+ 4:9 Левиләр 26:16, Канун 28:22, Хәггәй 2:17, III Патшалар 8:37, II Елъязма 6:28, Йоил 1:4

+ 4:10 Чыгыш 9:3, Канун 28:27, Канун 28:60
+ 4:11 Яратылыш 19:24, Зәкәрия 3:2
+ 4:13 Михә 1:3
+ 5:2 Ишагыйя 47:1
+ 5:4 Ишагыйя 55:6, Сефания 2:3

+ 5:5 Һошея 4:15, Һошея 9:15, Һошея 12:11, Амос 4:4, Амос 8:14

+ 5:6 Канун 4:24, Гыйбриләргә хат 12:29
+ 5:8 Әюб 9:9, Әюб 38:31, Амос 4:13
+ 5:10 Гыйбрәтле сүзләр 15:12

+ 5:11 Канун 28:30, Канун 28:39, Михә 6:15, Сефания 1:13

+ 5:12 Чыгыш 23:8, Ишагыйя 29:21
+ 5:15 Зәбур 96:10, Римлыларга хат 12:9
+ 5:16 Иремия 9:17
+ 5:17 Чыгыш 12:12
+ 5:18 Йоил 1:15, Йоил 2:2, Сефания 1:15

+ 5:21 Ишагыйя 1:11-14, Иремия 6:20, Малахи 1:10, Левиләр 3

+ 5:25 Рәсүлләр 7:42-43
+ 5:27 IV Патшалар 17:6
+ 6:1 Ишагыйя 32:9, Сефания 1:12
+ 6:2 Ишагыйя 10:9, Нахум 3:8
+ 6:8 Иремия 51:14
+ 7:1 Чыгыш 10:4, Йоил 1:4
+ 7:3 Йоил 2:13-14, Юныс 1:6, Юныс 3:9
+ 7:8 Иремия 1:11, Иремия 1:13, Амос 8:2
+ 7:9 IV Патшалар 15:8-12
+ 7:10 III Патшалар 12:32
+ 7:11 Амос 6:7
+ 7:12 Михә 3:5
+ 7:13 Амос 2:12, III Патшалар 12:29-33
+ 7:14 Амос 1:1
+ 7:16 Ишагыйя 30:10, Михә 2:6
+ 8:1 Иремия 24:1, Михә 7:1

+ 8:2 Иремия 1:11, Иремия 1:13, Амос 7:8, Кайгы җыры 4:18, Яхәзкыл 7:2-3

+ 8:5 Саннар 28:11, Нәхәмия 13:15-16, Левиләр 19:36, Михә 6:10

+ 8:6 Левиләр 25:39, IV Патшалар 4:1, Амос 2:6

+ 8:8 Амос 9:5

+ 8:9 Иремия 15:9, Михә 3:6, Лүк 23:44

+ 8:10 Иремия 16:9, Кайгы җыры 5:15, Һошея 2:11, Иремия 6:26, Зәкәрия 12:10

+ 8:11 I Патшалар 3:1, Зәбур 73:9
+ 8:14 III Патшалар 12:29-30
+ 9:1 Хөкемчеләр 16:26-30
+ 9:2 Зәбур 138:8-10
+ 9:3 Зәбур 67:23
+ 9:5 Зәбур 45:7, Амос 8:8
+ 9:6 Зәбур 103:3, Амос 4:13

+ 9:7 Иремия 47:4, IV Патшалар 16:9, Ишагыйя 22:6, Амос 1:5

+ 9:9 Лүк 22:31
+ 9:10 Амос 6:3
+ 9:11 Рәсүлләр 15:16-18
+ 9:13 Йоил 3:18

+ 9:14 Әюб 3:14, Ишагыйя 58:12, Ишагыйя 61:4, Иремия 31:5

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TTR/TTR/Изге-Язма__Tran.azw3

Сүзлек

Сүзлек

1. А
2. Ә
3. Б
4. В
5. Г
6. Д
7. Җ
8. З
9. И
10. Й
11. К
12. Л
13. М
14. О
15. Ө
16. П
17. Р
18. С
19. Т
20. У
21. Ү
22. Ф
23. Х
24. Һ
25. Ч
26. Ш
27. Э
28. Ю
29. Я

Шартлы кыскартмалар:

к. – карагыз
гр. – грек телендә
рус. – рус телендә
яһ. – яһүд телендә
б. э. к. – безнең эрага кадәр
б. э. – безнең эраның

Адәм Углы

Арамей телендә бу сүз тезмәсе «кеше» дигәнне аңлата һәм беренче тапкыр «Даниил», 7:13-14 тә очрый. Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсих Үзен Адәм Углы дип атый. («Марк», 8:31; «Рәсүлләр», 7:55-56.)

Аклау

Инҗилдәге мәгънәсе: Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе аша Аллаһы Тәгалә кешеләрнең гөнаһларын кичерә, аларны гаепсез һәм Үзе алдында хак дип саный. Гайсә Мәсихкә иман китергән кешене генә Аллаһы аклый. («Римлыларга хат», 1:17; 3:28.)

К. Тәкъвалык, Хаклык.

Аллаһы (яһ. Эл, Элоһим)

Бердәнбер, кодрәтле, күк белән җирне бар кылучы, һәрбер җан иясен хөкемгә тартучы, Үзенә буйсынмаучыларны түбәнсетүче, тугрыларга мәрхәмәт күрсәтүче, Гайсә Мәсихкә иман китерүчеләргә мәңгелек тормыш бүләк итүче Зат.

Аллаһы Бәрәне

Тәүратта телгә алынган Муса кануны нигезендә, Исраилнең һәр кешесе Котылу бәйрәмендә Аллаһыга корбан итеп бәрән китерергә тиеш булган. Шушы гамәлләре белән алар Аллаһы ярдәмендә Мисыр коллыгыннан котылуларын билгеләгәннәр. «Аллаһы Бәрәне» – Гайсә Мәсихнең Инҗилдәге исемнәренең берсе. Бу исем Гайсә Мәсихнең кешеләр кылган гөнаһ өчен Аллаһы тарафыннан корбан ителүен аңлата. («Яхъя», 1:29; «I Көринтлеләргә хат», 5:7; «Ачылыш», 5.)

К. Котылу бәйрәме.

Аллаһы сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Аллаһыга таба борылу

Кылган гөнаһлар өчен тәүбә итеп, гөнаһлы тормышны калдырып, Аллаһы юлына басу.

К. Тәүбә итү.

Аллаһы йорты

Аллаһы хөрмәтенә корбан китерү һәм Аңа гыйбадәт кылу өчен Иерусалимдә төзелгән бина. Исраилиләр ышанганча, бу бина Аллаһының торагы булган, шуңа күрә аны Аллаһы йорты дип атаганнар. Аллаһы йортында ике бүлмә – Изге һәм Иң изге бүлмә булган. Иң изге бүлмәгә елга бер тапкыр, махсус гыйбадәт кылу өчен, баш рухани гына керә алган. Бүлмәләрне зур пәрдә аерып торган. Гайсә Мәсих алдан әйткәнчә («Лүк», 21:5-6), б. э. беренче гасырында Аллаһы йорты римлылар тарафыннан җимерелгән.

Аллаһы Патшалыгы

Инҗилдә әлеге төшенчә Аллаһының хакимлеген аңлата. Гайсә Мәсих Аллаһы Патшалыгы турында Үзенең вәгазьләрендә сөйли («Марк», 1:15; «Лүк», 17:20-21). Ул кылган могҗизалар әлеге Патшалыкның якынлашып килүен ачык чагылдыра. Бу Патшалыкның рухи асылы Гайсә Мәсихкә иман итү аша ачыла. Җирдә Аллаһы Патшалыгы Гайсә Мәсих икенче тапкыр килгәннән соң урнашачак.

Аллаһының изге кешесе

К. Изге.

Арам

Исраил патшалыгыннан көньякта, Фойникә иленнән көнчыгышта урнашкан дәүләт, ил. Иң зур шәһәрләренең берсе Дәмәшкъ булган. Арамиләр еш кына исраилиләргә каршы сугыш алып барганнар. Безнең эрага берничә гасыр кала греклар бу илне Сүрия дип атый башлый, һәм бу исем бүгенге көндә дә саклана.

Арамей теле

Борынгы яһүд һәм гарәп телләренә кардәш тел. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр, нигездә, арамей телендә сөйләшкәннәр.

Ата (Аллаһыга карата)

Гайсә Мәсих Аллаһыны «Атам» дип атый («Марк», 14:36), шуның белән ата һәм бала арасында нинди мөнәсәбәтләр булса, Аллаһы белән Үзе арасында нәкъ шундый мөнәсәбәтнең барлыгын күрсәтә. Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше дә Аллаһы белән әнә шундый мөнәсәбәткә керә һәм шуңа күрә Аллаһыны «Атам» дип атый ала.

Аширә

Диңгез алиһәсе, күк патшабикәсе; Фойникә һәм Арам халыклары аны «анабыз алиһә», «илаһлар анасы» дип атаган. Тәүраттан билгеле булганча, Исраил халкы, әледән-әле Аширәгә табынып, Аллаһыга хыянәт итә торган булган.

Ашторет

Мәҗүсиләрнең мәхәббәт, уңдырышлылык һәм сугыш алиһәсе; фойникәлеләр, арамиләр, пелештиләр һәм кайбер башка халыклар табынган «Җир патшабикәсе», илаһ Багалның хатыны.

Ашшур

Хәзерге Гыйракның төньяк өлешендә ике мең ел дәвамында, б. э. к. 621 нче елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Башкаласы Ниневә булган. Б. э. к. 722 нче елда ашшурлылар Төньяк, ягъни Исраил патшалыгын яулап алып бик күп исраилиләрне әсир итеп үз илләренә алып китәләр, алар урынына Исраилгә Ашшур империясенә буйсынган халыкларны ирексезләп күчерәләр. Тора-бара ул халыклар әсирлеккә китмәгән исраилиләр белән никахлаша башлыйлар. Ашшурлылар шулай ук Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгына да һөҗүм итеп карыйлар, әмма уңышка ирешмиләр. Соңыннан Ниневә, Аллаһы каргышына дучар булып, баскынчылар тарафыннан нигезенә кадәр җимерелә. («IV Патшалар», 18:9–19:36; «Нахум», 1–3.)

Әгрип (Әгрип II)

Һируд Әгрип I угылы. Б. э. 53–93 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. («Рәсүлләр», 25:13-26.)

Бабил (рус. Вавилон)

Хәзерге Гыйракның көньяк өлешендә б. э. к. 539 нчы елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Бабил империясе Исраил халкының явыз дошманы булган. Б. э. к. 586 нчы елда бабиллеләр Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгын яулап алалар һәм халыкның күбесен әсирлеккә куып алып китәләр. Инҗилдә «Бабил» сүзе явызлык патшалыгын аңлата.

Багал

Кәнганиләр ышанганча, яңгыр һәм давыллар алып килүче, җирне уңдырышлы итүче илаһ («III Патшалар», 18:18-19; «Иремия», 19:4-5; «Римлыларга хат», 11:4.)

Бердәмлек (гр. экклесиа)

Бу сүз Инҗилдә ике мәгънәдә кулланыла:

1) Гайсә Мәсихкә иман итүчеләр җыены;

2) җир йөзендәге барлык мәсихчеләр (Гайсә Мәсихкә ышанучылар).

Боерыклар сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Вакыт хисабы

Инҗил буенча, иртәнге сәгать алтыдан кичке сәгать алтыга кадәр – көн, кичке алтыдан төнге уникегә кадәр – кич, төнге уникедән иртәнге алтыга кадәр төн саналган. Мәсәлән, «беренче сәгать» – иртәнге алты белән җиде арасына, «тугызынчы сәгать» көндезге ике белән өч арасына туры килгән.

Гаеп йолу корбаны

Әлеге корбан, гөнаһ йолу корбаны кебек үк, Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. Моннан тыш, китергән зыянны гаепле кеше артыгы белән капларга тиеш булган. («Левиләр», 5:2-13.)

Гәлиләя

Пелешет (Фәләстин) җирендәге төбәк. Гайсә Мәсих яшәгән чорда анда күбесенчә чит халыкларның нәсел варислары гомер иткән, һәм яһүдиләр аларны бик үк өнәп бетермәгән. Гайсә Мәсих бу төбәктә байтак кына яшәгән һәм Үзенең мәсихлек хезмәтен башкарган.

Гөнаһ

Белә торып яки белмичә, Аллаһы тарафыннан билгеләнгән Канун тәртипләрен бозу, Аллаһыны тыңламау һәм Аңа буйсынмау.

Гөнаһ йолу корбаны

Исраил халкы өчен иң мөһим шушы төр корбан тулаем яндыру корбаны кебегрәк китерелгән, әмма мәзбәхтә малның симез-майлы өлеше генә, калганы исә торак урыннан читтә яндырылган. Әлеге корбан Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. («Левиләр», 4:2-35.)

Гөнаһ йолу көне (яһ. йом-киппур)

Чатырлар бәйрәменнән алданрак уздырыла торган, көз башына туры килгән бу көндә исраилиләр эшләмәгән, ураза тоткан. Үзләренең һәм халыкның гөнаһларын йолу, Аллаһы чатырын һәм шундагы мәзбәхне пакьләндерү өчен, руханилар тиешле корбаннарны китергәннәр. («Левиләр», 16, 23:26-32; «Саннар», 29:7-11.)

Грек теле

Гайсә Мәсих заманында Урта диңгез буендагы илләрдә аралашу теле булган. Инҗил грек телендә язылган.

Гыйбадәтханә (гр. синагога)

Инҗилдә әлеге сүз яһүдиләр яшәгән шәһәрләрдәге гыйбадәтханәне аңлата. Анда Аллаһы сүзен өйрәткәннәр, Тәүратны укыганнар, дога кылганнар.

Дан

Гомумән әйткәндә, «Аллаһының даны», «Раббының шөһрәте» дигән төшенчә Аллаһының чиксез хакимлеген һәм мәһабәтлелеген аңлата. Тәүраттан мәгълүм булганча, кайбер очракларда Аллаһының даны исраилиләргә якты нур, ут-ялкын, төтен рәвешендә күренгән. Гайсәнең тормышы, Ул тудырган могҗизалар, бигрәк тә Аның хачтагы үлеме һәм үлгәннән соң терелүе – болар барысы да Аллаһы Углының даны турында сөйли.

Җинаять

Тәүрат һәм Инҗил китапларында «җинаять» сүзе «гөнаһ»ның синонимы буларак кулланыла һәм Аллаһы канунына буйсынмауны аңлата.

Зәбур

Нигездә, Исраил патшасы Давыт тарафыннан иҗат ителгән мәдхияләр, Аллаһыны данлаучы жырлар, ялвару-догалар тупланмасы, Иске Гаһеднең зур бер өлеше.

Иблис (гр. диаболос)

Аллаһының дошманы, явыз рухлар башлыгы, кешеләрне вәсвәсәгә салучы рухи зат («Әюб», 1:6-12; «Маттай», 4:1-11). «Иблис» сүзе татар теленә – гарәп теленнән, ә аның синонимы «шайтан» (яһ. сатан) яһүд теленнән кергән.

Изге

«Изге» сүзенең мәгънәсе: «аерып алынган». Инҗилдә Гайсә Мәсихкә иман китергән кешеләрне «изге» дип атыйлар, чөнки Аллаһы аларны, тәкъва тормыш алып барсыннар өчен, бу гөнаһлы дөньядан аерып ала.

Изге Рух

Ягъни Аллаһы Рухы. Борынгы яһүд һәм грек телләрендә «рух» сүзенең төп мәгънәсе – «сулыш», «җил». Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше Изге Рухны кабул итә. Изге Рух ул – Гайсә Мәсихнең өйрәткәннәрен кешеләргә җиткерүче. («Яхъя», 14:15-17, 26.)

Изге Рух белән сугарылу

Изге Рух белән сугарылган иман итүче кеше Изге Рухтан көч-куәт, зирәклек, Аллаһы хезмәтен башкару өчен нинди дә булса сәләт кабул итә. «Рәсүлләрнең эшләре» дигән китапның икенче бүлегендә Гайсәнең шәкертләренә Изге Рухның беренче тапкыр иңүе тасвирлана; бу хәл Илленче көн бәйрәмендә була («Рәсүлләр», 2:1-4).

К. Илленче көн бәйрәме.

Изге чатыр

Аллаһы йорты төзелгәнче, исраилиләр шул чатырда Аллаһыга корбан китергәннәр һәм гыйбадәт кылганнар («Чыгыш», 25:8, 22; «Рәсүлләр», 7:44; «Гыйбриләргә хат», 13:10).

Изге Язма

Иске Гаһед җыентыгына кергән китаплар Инҗилдә «Изге язмалар» дип атала.

Икмәк бүләге

Аллаһы уңыш үстерергә мөмкинлек биргән өчен Аңа рәхмәт йөзеннән китерелә торган корбан-бүләк. Ул зәйтүн мае вә хуш исле тәмләткечләр кушылган чи яки кыздырылган ашлыктан, оннан йә күмәчтән гыйбарәт булган. Аның бер өлеше яндырылып, калганы руханиларга бирелгән. («Левиләр», 2:1-16.)

Илленче көн бәйрәме

Котылу бәйрәменнән соң илленче көнгә туры килә. Аның икенче исеме – «Уңыш бәйрәме». Ул көнне рәхмәт йөзеннән Аллаһыга яңа уңыштан икмәк бүләге һәм башка төр корбаннар китергәннәр. Гайсә Мәсихнең шәкертләренә Изге Рух шушы бәйрәм көнендә иңгән, һәм бу хәл очраклы булмаган: Илленче көн бәйрәме уңыш җыеп бетерүне төгәлләгән кебек, Изге Рухның иңүе дә Гайсә Мәсихнең җирдәге хезмәте төгәлләнүне белдерә. («Чыгыш», 23:16; «Левиләр», 23:15-16; «Канун», 16:9-12.)

Иман итүче

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кеше.

Иман итүчеләр бердәмлеге

К. Бердәмлек.

Инҗил

Б. э. I гасырының икенче яртысында борынгы грек телендә иҗат ителгән, Гайсә Мәсихнең тормышы һәм тәгълиматы турындагы хикәяләрдән һәм хатлардан торган тупланма.

Иске Гаһед

Озак еллар дәвамында (б. э. к. XV – I гасырларда) төрле кешеләр тарафыннан язылган, соңыннан бер җыентыкка тупланган китаплар.

К. Тәүрат.

Исраил

1) Ягъкуб пәйгамбәрнең икенче исеме («Яратылыш», 32:22-32);

2) Исраил (Ягъкуб) токымы, исраилиләр. Ягъкуб угылларының саны буенча, Исраил халкы унике ыругка бүленгән;

3) Рәхабгам хакимлек иткән чорда Исраил патшалыгы икегә бүленгәннән соң барлыкка килгән Төньяк патшалык (ә Яһүдә – Көньяк патшалык).

Йолып алу

Тиешле түләү кертеп коллыктан, авыр хәлдән коткаруны аңлата. Инҗилдә язылганча, кешелекне гөнаһ хакимлегеннән азат итәр өчен түләнгән бәя – Гайсә Мәсихнең корбан булып үлүе.

Йөзем изгеч

Йөзем изү өчен ташны чокып ясалган чокыр («Хөкемчеләр», 6:11; «Иремия», 48:33).

Кайгы киеме

К. Тупас тукыма.

Кайсар

Рим императорларын шулай атаганнар.

Калкулык / Калку җир

Кәнганиләрнең гыйбадәт кыла торган яки потханәләре урнашкан урын. Анда, алиһә Аширәгә багышлап, махсус баганалар утыртканнар, корбан китергәннәр, елның билгеле бер вакытында, җирнең уңдырышлылыгын арттыру сылтавы белән, фахишәлек кылганнар. Гадәттә, калкулыклар түбәҗирләрдә, әмма кайвакыт киң ябалдашлы агачлар астында һәм үзәннәрдә урнашкан булган. Андый гамәлләрне өнәмәвен Аллаһы Үзенең пәйгамбәрләре аша әйтә килгән («Левиләр», 26:30; «III Патшалар», 3:2-4; «IV Патшалар», 23:1-28; «Иремия», 7:31). Баштарак Аллаһыга багышланган корбаннарны исраилиләр калку җирләрдә китерә торган булганнар, әмма соңыннан Аңа корбан китерү Иерусалимдәге Аллаһы йортында гына рөхсәт ителгән («I Патшалар», 9:12-25).

Кальга

Шәһәр эчендәге ныгытылган махсус урын, бина («II Патшалар», 5:17; «Зәбур», 36:39; «Амос», 2:5).

Камышлы диңгез

Бу атама – борынгы яһүд теленнән сүзгә-сүз тәрҗемә. Кайсы сулык турында сүз барганын әйтүе авыр. Камышлы диңгез Сүәеш яки Акаба култыгы булырга мөмкин, дип фаразлана. Инҗилдә Камышлы диңгез Кызыл диңгез дип тә бирелә («Чыгыш», 10:19; «Хөкемчеләр», 11:16; «I Көринтлеләргә хат», 10:1). Мисыр фиргавененнән качкан чакта, Исраил халкы шушы диңгезне кичеп чыга («Чыгыш», 13:18; 15:4, 22).

Канун

Аллаһының Исраил халкына биргән Кануны. «Канун» дигәндә, Муса аркылы бирелгән «Ун боерык (әмер)» яисә тулысынча Тәүрат китабы күздә тотыла. Нәсыйхәт һәм кагыйдәләр җыентыгы буларак, Канун Аллаһының Үз халкына карата булган теләген, Исраил халкының ничек яшәргә тиешлеген күрсәтә.

Канунчы / Канун белгече

Канун текстына үзгәртүләр кертмичә, аны күчереп язу, өйрәнү һәм өйрәтү, Канун кагыйдәләренең үтәлешен күзәтү алар җаваплылыгында булган. Гайсә Мәсих заманында Канун белгечләре яһүдиләргә Тәүрат китабында язылганнарны аңлата торган булган. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Эзра кәтип, канун белгече вазифасын башкарган. («Эзра», 7:6; «Нәхәмия», 8:2.)

Кәнган

1) Нух пәйгамбәр оныкларының берсе («Яратылыш», 9:18);

2) Фәләстин җиренең борынгы атамасы («Яратылыш», 12:5; «Чыгыш», 6:4; «Ешуа», 5:12).

Кәтип

К. Канунчы.

Керубимнәр

Аллаһы хезмәтендәге рухи затлар, Гадән бакчасының сакчылары («Яратылыш», 3:24). Әлеге затларның алтыннан коелган сыннары Раббының Килешү сандыгы өстенә куелган булган («Чыгыш», 25:18-22).

Килданиләр

Бабил патшалыгында яшәгән һәм күпмедер вакытлар дәвамында хакимлекне үз кулында тоткан халыкларның берсе. «Иске Гаһед»тә бу сүз еш кына бөтен Бабил халкының атамасы буларак кулланыла. («Иремия», 24:5; 25:12; 50:10; 51:24.)

Килешү

«Иске Гаһед» (ягъни Иске килешү) һәм «Яңа Гаһед» китапларында телгә алынган килешүләр, Аллаһы белән кешеләр арасында төзелгән булып, Исраил халкы тарихында зур әһәмияткә ия. Ибраһим пәйгамбәр («Яратылыш», 15), Нух пәйгамбәр («Яратылыш», 9:8-17), Синай тавында Муса пәйгамбәр аша Исраил халкы белән («Чыгыш», 19:24), Давыт патша белән («II Патшалар», 7) Аллаһы төзегән килешүләр, Исраил халкы белән Аллаһы төзегән («Иремия», 31:27-37) һәм Гайсә Мәсихнең үлеме белән расланган яңа килешү («Марк», 14:24; «I Көринтлеләргә хат», 11:25) аеруча мөһимнәрдән санала.

Килешү сандыгы

Агачтан ясалган, алтын белән тышланган, капкачына керубим сыннары куелган әлеге сандык Аллаһының исраилиләр арасында булуын гәүдәләндергән. Сандыкта Аллаһының «Ун боерыгы» язылган таш такталар сакланган. Сандык – Изге чатырның, ә Аллаһы йорты төзелгәннән соң аның Иң изге бүлмәсендә торган. («Чыгыш», 25:10-22; «Гыйбриләргә хат», 9:4; «Ачылыш», 11:19.)

Кирмән

К. Кальга.

Корбан

Кылган гөнаһларыннан чистарыну өчен, исраилиләр мәзбәхтә корбан итеп үгез, сарык, кәҗә яисә күгәрчен яндырганнар, Аллаһыны мактау, Аңа рәхмәтләр әйтү йөзеннән бүләкләр (он, икмәк, шәраб, май) китергәннәр. Корбан китерү тәртипләре Тәүратта күрсәтелгән. Инҗилдән билгеле булганча, кешелекнең барлык гөнаһларын кичерү өчен Аллаһы Тәгалә Үзе китергән бердәнбер корбан – Гайсә Мәсих.

Коткаручы

Гайсә Мәсихне Аллаһы бар халыклар өчен Коткаручы иткән («Рәсүлләр», 5:31). Гайсә Мәсих – кешеләрне гөнаһ коллыгыннан һәм Аллаһы тарафыннан җәзага тартылудан коткаручы.

Котылу бәйрәме (гр. пасха)

Аллаһы әмере нигезендә, әлеге бәйрәмне исраилиләр Мисыр коллыгыннан котылуны искә алып билгеләп үткәннәр. Бәйрәм алды көнне һәр гаилә корбанга бәрән китерергә тиеш булган. Гайсә Мәсих, Аллаһы бәрәне буларак, нәкъ Котылу бәйрәмендә корбан ителә, һәм шуннан соң бәйрәм, икенче төсмер алып, гөнаһлардан котылуны аңлата башлый. («Чыгыш», 12:14-20.)

Кулларны кую

Символик хәрәкәт, дини йола. Инҗилдән күренгәнчә, кеше башына кулларны түбәндәге очракларда куйганнар:

1) фатиха биргәндә («Маттай», 19:13, 15);

2) Бердәмлектәге хезмәткә багышлаганда («Рәсүлләр», 6:6; 13:3);

3) дога кылып, Аллаһыдан көч-сәләт сораганда («I Тимутәйгә хат», 4:14; «II Тимутәйгә хат», 1:6);

4) Изге Рухны кабул итү өчен дога кылганда («Рәсүлләр», 8:17; 19:6);

5) авыру-зәхмәтләрдән савыктырганда («Марк», 6:5; «Лүк», 4:40; 13:13; «Рәсүлләр», 28:8).

Кулъязма төргәге

Көпшә сыман итеп төрелгән, озынча юка күн кисәгеннән яки папирустан эшләнгән китап.

Күкләр Патшалыгы

К. Аллаһы Патшалыгы.

Ладан

Көньяк Гарәбстанда үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы йортында мәзбәхтә көйрәткәннәр һәм кайбер корбаннарга кушып яндырганнар. Шушы китапның кайбер урыннарында «ладан» сүзе «хуш исле сумала» дип бирелә.

Май сөртү

Ниндидер үзенчәлекле хезмәткә (патша, рухани һәм кайбер очракта пәйгамбәр хезмәтенә) багышлау билгесе итеп кешенең башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар («I Патшалар», 10:1; «Чыгыш», 29:7; «Левиләр», 8:12; «III Патшалар», 19:16).

К. Мәсих.

Мәаб

1) Лут пәйгамбәрнең углы;

2) Мәабның токымы, мәабиләр. Тугандаш саналган исраилиләр белән әлеге мәҗүси кавем дошмани мөнәсәбәттә булган («Канун», 23:3-4; «Хөкемчеләр», 3:12-14). «Рут» китабында Рут исемле мәаби бер хатынның, үз илен ташлап, Исраил җиренә күчеп килүе һәм шунда кияүгә чыгуы турында әйтелә; Рут – Давыт патшаның ерак әбисе.

Мәзбәх

Корбан китерү өчен таштан, туфрактан йә тимердән ясалган махсус урын-корылма; русчасы: алтарь, жертвенник. Муса пәйгамбәр чорыннан башлап, мәзбәх (төгәлрәк әйткәндә, корбанлык малны яндыра торган бакыр мәзбәх һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе) бары тик Изге чатырда, соңыннан Аллаһы йортында гына булган. Корбан китерү хезмәтен бары тик руханилар гына башкарган.

Мәрхәмәт

Әлеге татар сүзе Тәүратта яһүдләрнең «хесед» («тугры мәхәббәт»), ә Инҗилдә грекларның «харис» («игелек күрсәтү») сүзе өчен кулланылды.

Мәсих (гр. Христос)

Гайсә титулларының берсе. Бу сүзнең мәгънәсе: «май сөртелгән» (яһ. Машиах). Исраилгә патша билгеләгәндә, руханилар патшаның башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар, шушылай итеп алар әлеге затның Аллаһы тарафыннан сайланган булуын күрсәткәннәр. Гайсәнең Мәсих дигән атамасы Аның дөньяны гөнаһ хакимлегеннән коткару өчен Аллаһы тарафыннан сайланган Зат булуын аңлата.

Мәсихчеләр

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кешеләр, Мәсихнең иярченнәре. Әлеге исем беренче тапкыр Инҗилдәге «Рәсүлләрнең эшләре» (11:26) дигән китапта очрый.

Мәҗүсиләр

Пот-сыннарга табынучы халыклар. Инҗилдә хикәяләнгәнчә, Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе мәҗүсиләр белән яһүдиләр арасындагы киртәне җимерә.

Мирра

Көньяк Гарәбстан һәм Африкада үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы чатырындагы савытларны изгеләштергәндә, руханиларны хезмәткә багышлаганда, шулай ук хушбуй ясау һәм, антисептик буларак, мәетләрне бәлзәмләү өчен кулланганнар. Гайсә Мәсих тугач, Аның янына килгән йолдызчылар алтын вә ладан белән бергә бүләккә мирра да алып килгәннәр («Маттай», 2:1-12).

Очрашу чатыры

К. Изге чатыр.

Өлкәннәр

Нәсел-ыругның иң абруйлы, иң хөрмәтле вәкилләре. Алар хөкем чыгару, катлаулы булмаган дәгъваларны хәл итү кебек эшләр башкарган («Чыгыш», 3:16; «Канун», 19:12; «Рут», 4:2-11). Мәсихчеләр бердәмлегендә «өлкәннәр» дип җитәкчелек итүчеләрне атаганнар («I Тимутәйгә хат», 5:17; «Титуска хат», 1:5-9).

Пакь, чиста булу (булмау)

Тәүратта әлеге сүзләр, гадәттә, дини мәгънәдә кулланыла. Хәрәм малның итен ашаган, махау белән авыручыга яисә мәеткә орынган кеше үзенең пакьлеген җуйган дип саналган. Андый кеше, пакьләнер өчен, корбан китерергә, үзен һәм өс киемен юарга тиеш булган, аның өстенә шулай ук һүссөп үләнен манып махсус әзерләнгән су да сипкәннәр. («Левиләр», 7:19; 10:10; 13:12-13; «Саннар», 19:17-19; «Канун», 14:3-21.)

Пәйгамбәрләр

Гадәттә, Аллаһы тарафыннан сайланып, Аңардан кабул иткән сүзләрне кешеләргә җиткерүчеләр, әмма алар бер-берсеннән нык аерылганнар. Мәсәлән, Исраил тарихындагы тәүге пәйгамбәрләр (Ильяс пәйгамбәр кебек гаиптән хәбәр бирүчеләр) еш кына төркем-төркем булып йөргәннәр; кайвакыт аларның «пәйгамбәрлекләре» чамадан тыш хискә бирелеп Аллаһыны данлаудан гыйбарәт булган («I Патшалар», 10:10). Шемуил пәйгамбәр исә хөкемче вазифасын башкарган. Ә соңрак яшәгән пәйгамбәрләр (мәсәлән, Иремия, Ишагыйя) кешеләргә Аллаһыдан иңгән күренешләрне җиткерә торган булганнар.

Пелешет

Әлеге сүз – борынгы яһүд теленнән транскрипция. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Пелешет иле Урта диңгезнең көньяк-көнчыгыш ярларында урнашкан булган. Б. э. башында греклар Пелешет сүзен «Палестинэ» («Фәләстин») дип үзгәрткәннәр.

Пелештиләр

Пелешет халкы.

К. Пелешет.

Раббы

Яһүд телендәге «Яһвә» сүзе (Аллаһының Үз исеме, «бар булу» фигыле белән бәйле) «Иске Гаһед»нең әлеге басмасында «Раббы» дип бирелә. «Яһвә» исемен кычкырып әйтергә ярамаганлыктан, тора-бара аның урынына «Адонай» (Хуҗам) сүзен куллана башлаганнар. Грек телендә язылган Инҗилдә «Яһвә» һәм «Адонай» исемнәре «Кюриос» (Раббы, Хуҗам) дип тәрҗемә ителгән, һәм шушы сүз Аллаһыга карата да, Гайсә Мәсихкә карата да кулланыла.

К. Хаким.

Раббы йорты

К. Аллаһы йорты.

Раббының көне / Раббы көне

Раббы хөкем итәргә киләчәк көн. Ул көнне Аллаһы бөтен дөньяны Гайсә Мәсих аша хөкем итәчәк. Бу көн «кыямәт көне» дип тә атала. («Маттай», 24:43; 25:31-46; «Лүк», 17:24.)

Рәсүл (гр. апостолос)

Әлеге сүзнең мәгънәсе: «җибәрелгән кеше». Гайсәнең беренче тапкыр сайлап алынган унике шәкерте – беренче рәсүлләр. Гайсә Мәсих, Үз исеменнән сөйләргә вәкаләт биреп, Аллаһы хезмәтен башкарыр өчен аларны халык арасына юллаган.

Рим

Гайсә Мәсих җирдә яшәгән чорда күп илләрне, шул исәптән Исраилне яулап алган зур империя. Башкаласы да Рим дип аталган.

Рухани

Аллаһы йортында хезмәт итүче. Руханиларның төп вазифасы кешеләр алып килгән малны Аллаһыга корбанга китерүдән гыйбарәт булган. Аллаһы әмере нигезендә, исраилиләрдә Һарун нәселе генә рухани булып хезмәт иткән.

Саддукейлар

Гайсә Мәсих заманындагы яһүдиләрдә, нигездә, руханилардан һәм Иерусалим аксөякләреннән торган дини фирка. Фарисейлардан аермалы буларак, алар үлеп терелүгә, фәрештәләрнең һәм явыз рухларның барлыгына ышанмаганнар, Тәүратны, ягъни Муса пәйгамбәрнең биш китабын гына Аллаһы сүзе итеп таныганнар.

Самарея

Б. э. к. 885–874 нче елларда хакимлек иткән Омри патша заманыннан башлап, Төньяк патшалыкның, ягъни Исраил патшалыгының башкаласы. Кайвакыт тулаем Төньяк патшалыкны да Самарея дип атыйлар. («III Патшалар», 13:32; 16:23-24; «IV Патшалар», 17:24.)

Сикомор

Фикус семьялыгыннан булган каты, нык агач. Инҗирнекеннән кайтышрак җимешләре ярлылар азыгы саналган. Сикомор агачы төзелештә дә кулланылган.

Синай тавы

Урта диңгездән көньякта урнашкан Синай ярымутравындагы тау. Аллаһы бу тауда Муса пәйгамбәр аркылы Исраил халкына Үзенең «Ун боерыгын» биргән һәм алар белән килешү төзегән. («Чыгыш», 19–20; 24; 34.)

Сөннәткә утырту

Аллаһы Тәгалә, Ибраһим пәйгамбәр белән төзеген килешүнең билгесе итеп, Ибраһимга үзен, аның йортындагы һәр ир затын һәм киләчәктә Исраилдә туачак һәр ир баланы сөннәткә утыртырга кушкан («Яратылыш», 17:9-14).

К. Килешү.

Сөннәтсезләр

Бу сүз, гадәттә, мәҗүси халыкларга карата кулланылган. Аллаһы юлыннан йөрмәүчеләр турында сүз барганда, Тәүратта «йөрәкләре сөннәтләнмәгән», «колаклары сөннәтләнмәгән» һ. б. ш. гыйбарәләр дә очрый. («Левиләр», 26:41; «Хөкемчеләр», 14:3; «I Патшалар», 14:6.)

Стан

Юлга чыккан гаскәр яки кешеләр төркеме, чатырлар корып, вакытлыча туктаган урын, туктаулык («Чыгыш», 16:13; «I Патшалар», 4:3-4).

Суга чумдыру йоласы

Инҗилдә суга чумдыру йоласының ике төре турында сүз бара:

1) Яхъя пәйгамбәр тарафыннан чумдырылу – гөнаһлардан тәүбә итүне, гөнаһ кылмаска карар кылып, үзеңне Аллаһы Тәгаләгә багышлауны аңлата. Инҗилнең беренче дүрт китабында шундый чумдыру турында сүз бара («Маттай», 3:1-6);

2) Гайсә Мәсих үлеп терелгәннән соң, суга чумдыру йоласының мәгънәсе тирәнәя, киңәя: Гайсә үлеп терелгән кебек, кеше дә, гөнаһлы тормыш өчен үлеп, тәкъва тормыш өчен терелә («Көлессәйлеләргә хат», 2:12).

Сугыш арбасы

Яу кырында, ә кайвакыт йөк ташу өчен кулланылган ике тәгәрмәчле арба.

Су җыю чокыры

Яңгыр суларын җыю өчен ясалган чокыр. Андый коеларны зур чокыр казып, төбенә һәм ян-якларына таш түшәп, измә белән сылап яисә кыяны чокып эшләгәннәр. Кое авызын тар итеп ясап, аны капкач белән томалаганнар. («Канун», 6:11; «Иремия», 38:7-8.)

Татулык корбаны

Аллаһы белән татулыкны саклау һәм Аның белән дөрес мөнәсәбәттә булу өчен китерелгән корбан. Чалынган малның бер өлешен мәзбәхтә яндырганнар, калган өлешен корбан китергән кеше үзе, аның гаиләсе һәм рухани ашаган. («Левиләр», 3:1-17; «III Патшалар», 9:25.)

Тәкъвалык

Аллаһыга тугрылык саклап, Аның сүзе буенча яшәүне аңлата.

К. Хаклык / Хак булу, Аклау.

Тәүбә итү

Гөнаһның гөнаһ икәнен аңлап, кешенең үз теләге белән гөнаһлы тормыштан баш тартуы, кылган гөнаһлары өчен үкенүе һәм гөнаһ эшләмәскә карар кылуы.

К. Аллаһыга таба борылу.

Тәүрат (яһ. тора)

Әлеге сүз «канун, нәсыйхәт, үгет» дигәнне аңлата. «Иске Гаһед»нең беренче биш китабын, ә кайвакыт бөтен «Иске Гаһед»не Тәүрат дип атыйлар.

К. Иске Гаһед.

Төргәк / Төргәкле китап

К. Кулъязма төргәге.

Төче күмәч бәйрәме

Исраилиләрдә Котылу бәйрәменнән соң үткәрелгән һәм җиде көн дәвам иткән бәйрәм. Ул көннәрдә төче камырдан пешерелгән ризык кына ашаганнар. Мисырдан киткән чакта камыр куярга вакыт булмаганлыктан, исраилиләр, Аллаһы әмерен үтәп, юлга ипине төче камырдан пешергәннәр. («Чыгыш», 12:17-20; 23:15.)

Тулаем яндыру корбаны

Бу – корбанның махсус төре, чөнки чалынган малны тулысынча мәзбәхтә яндырганнар. Башка төр корбаннарны китергәндә исә, аларның кайбер өлешләрен генә яндырып, калганын ашаганнар. Тулаем яндырылган корбанның төтене, күккә күтәрелеп, Аллаһының күңелен хушландыра дип саналган. («Яратылыш», 8:20; 22:2 һ. б.; «Левиләр», 1:2-17.)

Туммим һәм Урим

К. Урим һәм туммим.

Тупас тукыма

Тупас тукымага кешеләр кайгы яки үкенү билгесе итеп төренгәннәр. Андый вакытларда алар еш кына башларына көл сипкәннәр яисә көлгә утырганнар. («Нәхәмия», 9:1; «Даниил», 9:3; «Маттай», 11:21.)

Ураза тоту

Аллаһы ризалыгы өчен күпмедер вакыт яки күпмедер көннәр бөтенләй ризык ашамау. Ул көнне (көннәрне) Аллаһыдан мәрхәмәт һәм ярдәм сорап дога кылалар. («Маттай», 4:2; «Лүк», 18:12; «Рәсүлләр», 13:2-3.)

Урим һәм туммим / Урим

Баш руханиның күкрәкчәсендә сакланган ташлар. Аллаһының ихтыярын белер өчен шулар ярдәмендә жирәбә салганнар, дип фаразлана. («Чыгыш», 28:30; «Левиләр», 8:8; «Канун», 33:8.)

Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы

Тәүрат язылган заманнарда үлеләр дөньясы җир астында урнашкан, дип фаразланган. Ләкин ул хәзерге дин гыйлемендәге «тәмуг» төшенчәсе белән бер үк нәрсә түгел. Үлеләр дөньясына кешеләр вафат булганнан соң киткәннәр. Өлкән яшькә җиткәч, «ата-бабаларга кушылу» яхшы дип саналган. («Яратылыш», 37:25; 42:38; «Зәбур», 6:6; «Ишагыйя», 38:18; «Яхәзкыл», 32:18.)

Фарисейлар

Гайсә Мәсих заманында яһүдиләрдә дини фиркаларның берсе. Фарисейлар Муса канунын һәм гасырлар дәвамында шуңа өстәлеп килгән кагыйдәләрне төгәл үтәүне алга сөргәннәр.

Фарсы

Бабил патшалыгы таркалганнан соң (б. э. к. 539 нче елда) шул җирләрдә үсеп-көчәеп киткән империя. Ул, Исраилне дә кертеп, Грециядән алып Мисырга һәм Үзәк Азиягә кадәр булган барлык җирләрне яулап алган. Кайвакыт аны Мадай-Фарсы империясе дип атаганнар, чөнки Мадай өлкәсе б. э. к. 550 нче елда Фарсы империясе составына кергән. («Эстер», 1:19; «Даниил», 6:8, 12, 15.)

Фатихалау

Аллаһының кемгәдер мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүе («Гыйбриләргә хат», 6:14) яки кемнеңдер икенче берәүгә Аллаһыдан мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүне соравы («Римлыларга хат», 12:14).

Фәрештә

Аллаһыга хезмәт итүче һәм кешеләргә ярдәм итүче рухи зат. Әлеге сүзнең төп мәгънәсе – «хәбәрче»; пәйда булганда, фәрештәләр, гадәттә, Аллаһыдан хәбәр алып килгәннәр.

Фиргавен

Борынгы Мисыр патшаларын шулай атаганнар.

Фойникә

Тәүрат һәм Инҗилдә телгә алынган борынгы патшалык хәзерге Ливан җирләрендә урнашкан булган. Сур белән Сидун патшалыкның иң зур шәһәрләреннән саналган.

Хаким (яһ. Адонай, гр. Кюриос)

Яһүд һәм грек телләрендә бу сүз «нәрсәнеңдер яки кемнеңдер хуҗасы» дигән мәгънәне аңлата. Элек хатын-кыз – үзенең иренә, хезмәтчеләр һәм коллар хуҗаларына шулай мөрәҗәгать иткәннәр. Бу сүз белән Аллаһыга мөрәҗәгать иткәндә, Аның кешелек дөньясына, бөтен матди һәм рухи дөньяга Хуҗа булуы аерып күрсәтелә. Инҗилдә Хаким сүзе Гайсә Мәсихкә карата еш кулланыла.

К. Раббы.

Хаклык / Хак булу (гр. дикайосуне)

1) Аллаһының һәрвакыт хаклы, гадел, тугры булуы («Римлыларга хат», 3:25-26; «II Петердән хат», 1:1);

2) кешенең Аллаһы белән дөрес мөнәсәбәттә булуы («II Тимутәйгә хат», 4:8). Хаклык, хак булу, тәкъвалык, аклау дигән сүзләрнең тамыры грек телендә бер үк.

К. Тәкъвалык, Аклау.

Хач

Гайсә Мәсих яшәгән чорда кешеләрне җәзалап үтерү өчен кулланылган җайланма; ул бер-берсенә турыпочмаклап кагылган ике бүрәнәдән гыйбарәт булган. Татарча аны шулай ук «тәре» дип тә атыйлар. Хачка кадаклану бик авыр һәм хурлыклы җәза саналган. Җәмгыять өчен куркыныч тудырган җинаятьчеләрне Рим хөкемчеләре, гадәттә, шундый төр җәзага тарта торган булган.

Хөкемдарлык таягы

Патшаның хакимлек көчен белдерә торган билге («Яратылыш», 49:10; «Эстер», 4:11; «Зәбур», 44:7; 59:9).

Хуҗа-Хаким

К. Хаким.

Һируд

1) Бөек Һируд: б. э. к. 37–4 нче елларда бөтен Фәләстин җире өстеннән идарә иткән Яһүдия патшасы. Гайсә Мәсих шул чорда туган.

2) Һируд Антипас, Бөек Һирудның угылы. Б. э. к. 4 нче елдан башлап б. э. 39 нчы елына кадәр Гәлиләя өлкәсенең идарәчесе.

3) Һируд Әгрип I, Бөек Һирудның оныгы. Б. э. 41–44 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. Тарихка ул мәсихчеләрне эзәрлекләүче буларак та кереп калган. («Рәсүлләр», 12:1-5.)

Һүссөп

Исраил руханилары пакьләү йоласын башкарганда һүссөп үләнен корбан малы канына яисә махсус әзерләнгән суга манып кеше яки әйбер өстенә сипкәннәр («Чыгыш», 12:22; «Саннар», 19:18; «Яхъя», 19:29; «Гыйбриләргә хат», 9:19).

Чатырлар бәйрәме (яһ. суккот)

Исраил халкының, кырык ел буена чүлдә йөреп (Мисыр коллыгыннан котылганнан соң, Кәнган җиренә юл тотканда), чатырларда яшәвенә багышланган әлеге бәйрәм көз башына туры килгән. Җиде көн дәвам иткән бәйрәм вакытында кешеләр агач ботакларыннан ясалган чатырларда яшәгән. («Левиләр», 23:33-36, 39-43; «Саннар», 29:12-34; «Канун», 16:13-15.)

Шайтан

К. Иблис.

Шакшы рух

К. Явыз рух.

Шаһитлык чатыры

К. Изге чатыр.

Шәһәр капкасы

Борынгы шәһәрләр, гадәттә, калын дивар белән уратып алынган булган. Капка янындагы ачык мәйдан төрле җыеннар, очрашулар, сәүдә өчен иң кулай урын саналган. («Рут», 4:1-12.)

Шәраб бүләге

Гадәттә, икмәк бүләге белән бергә китерелгән. Ул, Аллаһы йортындагы иртәнге һәм кичке корбаннарның, шулай ук тулаем яндыру һәм татулык корбаннарының бер өлеше буларак, Аллаһыга багышланган. Аны мәзбәх өстенә койганнар. («Чыгыш», 29:40-41; «Саннар», 28:7.)

Шефела

Тау итәге Шефела – Урта диңгез ярлары белән Яһүдә таулары арасындагы җирләр. Әлеге басманың кайбер урыннарында «үзән» дип бирелә. Элек Шефела сикомор урманнарына бай булган.

Шимбә көн

Яһүдиләрдә атнаның җиденче көне. Дөньяны яратканнан соң, Аллаһы шимбәне ял көне буларак махсус аерып куйган. Шуңа күрә бу көнне яһүдиләргә эшләү катгый тыела. («Яратылыш», 2:2-3; «Чыгыш», 20:8-11.)

Шөһрәт

К. Дан.

Эдом

1) Исхак пәйгамбәр углы Эсауның икенче исеме («Яратылыш», 25:30);

2) Эсау токымы, ягъни эдомиләр яшәгән, Үле диңгездән көньякта һәм көньяк-көнчыгышта урнашкан ил. Эдом җирләрен башкача Сәгыйрь дип тә атаганнар.

Эфод

1) Раббыга гыйбадәт кылганда баш рухани кия торган, затлы тукымадан тегелеп, күкрәкне һәм арканы каплап торган өс киеме («Чыгыш», 28:6; «Левиләр», 8:6-7);

2) гыйбадәт кылганда руханилар кия торган җитен өс киеме («I Патшалар», 22:18; «I Елъязма», 15:27).

Югары киңәшмә

Яһүдиләрнең Хөкем шурасы. Ул җитмеш кешедән: руханилардан, канун белгечләреннән, аксөякләрдән торган. Киңәшмәдә, башлыча, дини мәсьәләләр каралган. Әлеге оешма шулай ук Рим хакимияте алдында үз халкының вәкиле дә булган.

Явыз рух

Иблискә хезмәт итүче, аның ихтыярын башкаручы рухи зат (җен).

Яхшы хәбәр (гр. эуаггелион)

Гайсә Мәсих тараткан Яхшы хәбәр Аллаһы Патшалыгының якынлашып килүе турында. Гайсә Мәсих үледән терелеп күккә ашканнан соң рәсүлләр тараткан Яхшы хәбәрнең мәгънәсе: дөнья гөнаһлары өчен Гайсә Мәсих корбан ителгәннән соң Аңа иман китерүче барлык кешеләр Аллаһы белән татулаша. («Маттай», 4:23; «Рәсүлләр», 10:36.) Инҗил җыентыгын «Яхшы хәбәр» дип тә атыйлар; Маттай, Марк, Лүк, Яхъя бәян иткән «Яхшы хәбәр»ләр Гайсә Мәсихнең кылган гамәлләре, вәгазьләре, Аның җәза алуы, үлеме һәм яңадан терелүе турында сөйли.

Яһүд теле

«Иске Гаһед» китаплары, нигездә, борынгы яһүд (гыйбрани) телендә язылган. Яһүд һәм арамей телләре – кардәш телләр. Бабил коллыгы чорыннан (б. э. к. VI гасырдан) борынгы яһүд телен арамей теле кысрыклый башлаган. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр инде арамей телендә сөйләшкәннәр, ә борынгы яһүд теле Изге Язмалар теле буларак сакланган.

Яһүдә

1) Ягъкубның углы, унике ыруг башлыгының берсе (Давыт патша һәм Гайсә Мәсих – Яһүдә ыругыннан);

2) Яһүдә токымы, яһүдиләр яшәгән ил, Исраилнең Көньяк патшалыгы.

Яңа ай бәйрәме

Исраилиләрдә айның беренче көне. Кешеләр ял итә, гыйбадәт кыла, җыйнаулашып корбан китерә торган көн. («Саннар», 28:11-15.)

Яңа Гаһед

К. Инҗил.

Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре

Китапларның тулы һәм кыскартылган исемнәре

Иске Гаһед

Яратылыш | Яратылыш
Чыгыш | Чыгыш
Левиләр | Левиләр
Саннар | Саннар
Канун | Канун
Нун углы Ешуа | Ешуа
Хөкемчеләр | Хөкемчеләр
Рут | Рут
Патшалар (беренче китап) | I Патшалар
Патшалар (икенче китап) | II Патшалар
Патшалар (өченче китап) | III Патшалар
Патшалар (дүртенче китап) | IV Патшалар
Елъязма (беренче китап) | I Елъязма
Елъязма (икенче китап) | II Елъязма
Эзра | Эзра
Нәхәмия | Нәхәмия
Эстер | Эстер
Әюб | Әюб
Зәбур | Зәбур
Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре | Гыйбрәтле сүзләр
Вәгазьче | Вәгазьче
Җырлар җыры | Җырлар җыры
Ишагыйя пәйгамбәр | Ишагыйя
Иремия пәйгамбәр | Иремия
Кайгы җыры | Кайгы җыры
Яхәзкыл пәйгамбәр | Яхәзкыл
Даниил пәйгамбәр | Даниил
Һошея пәйгамбәр | Һошея
Йоил пәйгамбәр | Йоил
Амос пәйгамбәр | Амос
Убадия пәйгамбәр | Убадия
Юныс пәйгамбәр | Юныс
Михә пәйгамбәр | Михә
Нахум пәйгамбәр | Нахум
Хабаккук пәйгамбәр | Хабаккук
Сефания пәйгамбәр | Сефания
Хәггәй пәйгамбәр | Хәггәй
Зәкәрия пәйгамбәр | Зәкәрия
Малахи пәйгамбәр | Малахи

Яңа Гаһед

Маттай бәян иткән Яхшы хәбәр | Маттай
Марк бәян иткән Яхшы хәбәр | Марк
Лүк бәян иткән Яхшы хәбәр | Лүк
Яхъя бәян иткән Яхшы хәбәр | Яхъя
Рәсүлләрнең эшләре | Рәсүлләр
Ягъкубтан хат | Ягъкубтан хат
Петердән беренче хат | I Петердән хат
Петердән икенче хат | II Петердән хат
Яхъядан беренче хат | I Яхъядан хат
Яхъядан икенче хат | II Яхъядан хат
Яхъядан өченче хат | III Яхъядан хат
Яһүдәдән хат | Яһүдәдән хат
Паулдан римлыларга хат | Римлыларга хат
Паулдан көринтлеләргә беренче хат | I Көринтлеләргә хат
Паулдан көринтлеләргә икенче хат | II Көринтлеләргә хат
Паулдан гәләтиялеләргә хат | Гәләтиялеләргә хат
Паулдан эфеслеләргә хат | Эфеслеләргә хат
Паулдан филиппуйлыларга хат | Филиппуйлыларга хат
Паулдан көлессәйлеләргә хат | Көлеcсәйлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә беренче хат | I Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә икенче хат | II Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан Тимутәйгә беренче хат | I Тимутәйгә хат
Паулдан Тимутәйгә икенче хат | II Тимутәйгә хат
Паулдан Титуска хат | Титуска хат
Паулдан Филимунга хат | Филимунга хат
Гыйбриләргә хат | Гыйбриләргә хат
Ачылыш | Ачылыш

Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

Географик Карталар

1. Борынгы Шерык
2. Мисырдан Кәнганга
3. Исраил Ыругларының Биләмәләре

4. Шаул, Давыт Һәм Сөләйман Идарә Иткән Заманнарда Исраил Патшалыгы

5. Исраил Һәм Яһүдә Патшалыклары
6. Гайсә Мәсих Заманында Рим Империясе
7. Гайсә Мәсих Заманында Фәләстин Җире
8. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәре

9. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәрендәге Аллаһы Йортының Сызымы

10. Рәсүл Паулның Сәяхәте 1-2

11. Рәсүл Паулның Сәяхәте 3-4

12. Ачылыш Китабында Телгә Алынган Җиде Бердәмлек

Борынгы Шерык

Мисырдан Кәнганга

Исраил ыругларының биләмәләре

Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

Исраил һәм Яһүдә патшалыклары

Гайсә Мәсих заманында Рим империясе

Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек

Table of Contents

Изге Язма

Амос

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9

Сүзлек

Адәм Углы
Аклау
Аллаһы
Аллаһы Бәрәне
Аллаһы сандыгы
Аллаһыга таба борылу
Аллаһы йорты
Аллаһы Патшалыгы
Аллаһының изге кешесе
Арам
Арамей теле
Ата
Аширә
Ашторет
Ашшур
Әгрип
Бабил
Багал
Бердәмлек
Боерыклар сандыгы
Вакыт хисабы
Гаеп йолу корбаны
Гәлиләя
Гөнаһ
Гөнаһ йолу корбаны
Гөнаһ йолу көне
Грек теле
Гыйбадәтханә
Дан
Җинаять
Зәбур
Иблис
Изге
Изге Рух
Изге Рух белән сугарылу
Изге чатыр
Изге Язма
Икмәк бүләге
Илленче көн бәйрәме
Иман итүче
Иман итүчеләр бердәмлеге
Инҗил
Иске Гаһед
Исраил
Йолып алу
Йөзем изгеч
Кайгы киеме
Кайсар
Калкулык / Калку җир
Кальга
Камышлы диңгез
Канун
Канунчы / Канун белгече
Кәнган
Кәтип
Керубимнәр
Килданиләр
Килешү
Килешү сандыгы
Кирмән
Корбан
Коткаручы
Котылу бәйрәме
Кулларны кую
Кулъязма төргәге
Күкләр Патшалыгы
Ладан
Май сөртү
Мәаб
Мәзбәх
Мәрхәмәт
Мәсих
Мәсихчеләр
Мәҗүсиләр
Мирра
Очрашу чатыры
Өлкәннәр
Пакь, чиста булу (булмау)
Пәйгамбәрләр
Пелешет
Пелештиләр
Раббы
Раббы йорты
Раббының көне / Раббы көне
Рәсүл
Рим
Рухани
Саддукейлар
Самарея
Сикомор
Синай тавы
Сөннәткә утырту
Сөннәтсезләр
Стан
Суга чумдыру йоласы
Сугыш арбасы
Су җыю чокыры
Татулык корбаны
Тәкъвалык
Тәүбә итү
Тәүрат
Төргәк / Төргәкле китап
Төче күмәч бәйрәме
Тулаем яндыру корбаны
Туммим һәм Урим
Тупас тукыма
Ураза тоту
Урим һәм туммим / Урим
Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы
Фарисейлар
Фарсы
Фатихалау
Фәрештә
Фиргавен
Фойникә
Хаким
Хаклык / Хак булу
Хач
Хөкемдарлык таягы
Хуҗа-Хаким
Һируд
Һүссөп
Чатырлар бәйрәме
Шайтан
Шакшы рух
Шаһитлык чатыры
Шәһәр капкасы
Шәраб бүләге
Шефела
Шимбә көн
Шөһрәт
Эдом
Эфод
Югары киңәшмә
Явыз рух
Яхшы хәбәр
Яһүд теле
Яһүдә
Яңа ай бәйрәме
Яңа Гаһед
Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

- Борынгы Шерык
- Мисырдан Кәнганга
- Исраил ыругларының биләмәләре

- Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

- Исраил һәм Яһүдә патшалыклары
- Гайсә Мәсих заманында Рим империясе
- Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире
- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

- Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

- Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

- Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек